Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 4.5

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥

Entonces Yājñavalkya tuvo dos esposas, Maitreyī y Kātyāyanī. De ellas, Maitreyī era hablante del Brahman; Kātyāyanī, en cambio, tenía solo sabiduría de mujer. Entonces Yājñavalkya, a punto de emprender otro modo de vida,^✦

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥

dijo: «Maitreyī, voy a partir como asceta errante de este estado. Ea, voy a hacer un arreglo definitivo entre tú y esta Kātyāyanī».

सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥

Dijo Maitreyī: «Venerable señor, si esta tierra entera, llena de riquezas, fuera mía, ¿sería yo inmortal por ella, o no?». «No», dijo Yājñavalkya; «como es la vida de los que tienen medios, así sería tu vida; pero de la inmortalidad no hay esperanza por medio de la riqueza».^✦

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥

Dijo Maitreyī: «¿Qué haría yo con aquello por lo que no voy a ser inmortal? Dime, más bien, lo que tú, venerable señor, sabes».

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधद्धन्त तर्हि भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥

Dijo Yājñavalkya: «Querida eres, en verdad, para nosotros, y has hecho crecer lo que nos es querido. Ea, pues, querida, te lo explicaré; pero, mientras yo lo explico, medita en ello».

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया भवन्ति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्त्रस्य कामाय क्षत्त्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्त्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥

Dijo: «En verdad, querida, no por el deseo del marido es querido el marido, sino que por el deseo del Sí mismo es querido el marido. En verdad, querida, no por el deseo de la esposa es querida la esposa, sino que por el deseo del Sí mismo es querida la esposa. En verdad, querida, no por el deseo de los hijos son queridos los hijos, sino que por el deseo del Sí mismo son queridos los hijos. En verdad, querida, no por el deseo de la riqueza es querida la riqueza, sino que por el deseo del Sí mismo es querida la riqueza. En verdad, querida, no por el deseo del ganado es querido el ganado, sino que por el deseo del Sí mismo es querido el ganado. En verdad, querida, no por el deseo del estamento sacerdotal es querido el estamento sacerdotal, sino que por el deseo del Sí mismo es querido el estamento sacerdotal. En verdad, querida, no por el deseo del estamento guerrero es querido el estamento guerrero, sino que por el deseo del Sí mismo es querido el estamento guerrero. En verdad, querida, no por el deseo de los mundos son queridos los mundos, sino que por el deseo del Sí mismo son queridos los mundos. En verdad, querida, no por el deseo de los dioses son queridos los dioses, sino que por el deseo del Sí mismo son queridos los dioses. En verdad, querida, no por el deseo de los Vedas son queridos los Vedas, sino que por el deseo del Sí mismo son queridos los Vedas. En verdad, querida, no por el deseo de los seres son queridos los seres, sino que por el deseo del Sí mismo son queridos los seres. En verdad, querida, no por el deseo de todo es querido todo, sino que por el deseo del Sí mismo es querido todo. En verdad, querida, el Sí mismo ha de ser visto, oído, pensado, contemplado, oh Maitreyī. En verdad, querida, cuando el Sí mismo es visto, oído, pensado, conocido, todo esto es sabido».^✦

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्त्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्त्रं वेद लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्त्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥

«Lo abandona el estamento sacerdotal al que conoce el estamento sacerdotal en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandona el estamento guerrero al que conoce el estamento guerrero en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandonan los mundos al que conoce los mundos en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandonan los dioses al que conoce los dioses en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandonan los Vedas al que conoce los Vedas en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandonan los seres al que conoce los seres en otra cosa que no sea el Sí mismo; lo abandona todo al que conoce todo en otra cosa que no sea el Sí mismo. Este estamento sacerdotal, este estamento guerrero, estos mundos, estos dioses, estos Vedas, estos seres, todo esto es lo que es este Sí mismo».

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

«Como, al ser golpeado un tambor, no se pueden captar los sonidos externos, pero, al captar el tambor, o al que golpea el tambor, el sonido queda captado;».

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

«como, al ser soplada una caracola, no se pueden captar los sonidos externos, pero, al captar la caracola, o al que sopla la caracola, el sonido queda captado;».

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

«como, al ser tañido un laúd, no se pueden captar los sonidos externos, pero, al captar el laúd, o al que toca el laúd, el sonido queda captado».^✦

स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥

«Como de un fuego encendido con leña húmeda salen separadas las humaredas, así, querida, del Gran Ser ha sido exhalado esto: el Ṛgveda, el Yajurveda, el Sāmaveda, el Atharvāṅgirasa, la historia, la leyenda antigua, los conocimientos, las enseñanzas secretas, los versos, los aforismos, las explicaciones menores, las explicaciones, lo ofrecido en sacrificio, lo vertido en oblación, lo comido, lo bebido, este mundo y el otro, y todos los seres: todo esto es aliento exhalado de él mismo».^✦

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणा हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥

«Como el mar es el único lugar de reunión de todas las aguas, así la piel es el único lugar de reunión de todos los contactos, así las dos fosas nasales de todos los olores, la lengua de todos los sabores, el ojo de todas las formas, el oído de todos los sonidos, la mente de todas las resoluciones, el corazón de todos los conocimientos, las dos manos de todas las acciones, el órgano genital de todas las dichas, el ano de todas las excreciones, los dos pies de todos los caminos, el habla de todos los Vedas».^✦

स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥

«Como un terrón de sal no tiene interior ni exterior, sino que es todo él masa de sabor, así, querida, este Sí mismo no tiene interior ni exterior, sino que es todo él masa de conciencia. Surgido de estos seres, con ellos mismos se desvanece. Tras la partida no hay noción. Esto digo yo, querida», dijo Yājñavalkya.^✦

सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपिपन्न वा अहमिमं विजानामीति स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥

Dijo Maitreyī: «Precisamente en esto, venerable señor, me has llevado a la confusión; en verdad, no comprendo esto». Él dijo: «No digo confusión, querida; en verdad, este Sí mismo es indestructible, de naturaleza no sujeta a aniquilación».

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥

«Pues donde hay, por así decir, dualidad, allí uno ve al otro, uno huele al otro, uno saborea al otro, uno se dirige al otro, uno oye al otro, uno piensa al otro, uno toca al otro, uno conoce al otro. Pero donde para él todo se ha hecho Sí mismo, ¿con qué vería a quién? ¿Con qué olería a quién? ¿Con qué saborearía a quién? ¿Con qué se dirigiría a quién? ¿Con qué oiría a quién? ¿Con qué pensaría a quién? ¿Con qué tocaría a quién? ¿Con qué conocería a quién? Aquello por lo cual uno conoce todo esto, ¿con qué lo conocería? Este Sí mismo es «No así, no así». Es inaprehensible, pues no se aprehende; indestructible, pues no se destruye; sin apego, pues no se apega; no atado, no sufre, no se daña. Al conocedor, querida, ¿con qué se le conocería? Así has sido instruida, Maitreyī. Hasta aquí, querida, llega la inmortalidad». Dicho esto, Yājñavalkya se marchó.^✦