Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 4.1

ओं जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रेऽथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज । तंहोवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छन्नण्वन्तानिति । उभयमेव सम्राडिति होवाच ॥

Om. Janaka de Videha estaba sentado [en audiencia]. Entonces Yājñavalkya se le acercó. Le dijo: «Yājñavalkya, ¿con qué fin has venido, deseando ganado o asuntos sutiles?». «Ambas cosas, majestad», dijo.^✦

यत्ते कश्चिदब्रवीत्तछृणवामेत्यब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेत्यवदतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य । वागेव सम्राडिति होवाच । वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायत ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव सम्राट्प्रज्ञायन्ते वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo que alguien te haya dicho, escuchémoslo». «Me dijo Jitvan Śailini: “El habla es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así me lo dijo Śailini: “El habla es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien no habla?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «El habla misma es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como sabiduría». «¿Qué es la sabiduría, Yājñavalkya?». «El habla misma, majestad», dijo. «Pues por el habla, majestad, se reconoce a un pariente; se conocen el Ṛgveda, el Yajurveda, el Sāmaveda, el Atharvāṅgirasa, las historias, los relatos antiguos, el conocimiento, las enseñanzas secretas, los versos, los aforismos, las glosas, las exposiciones, lo sacrificado, lo ofrecido, lo dado de comer, lo dado de beber, este mundo y el otro, y todos los seres: por el habla misma, majestad, se conocen. El habla, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, el habla no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».^✦

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः प्राणो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेत्यप्राणतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमित्येनदुपासीत का प्रियता याज्ञवल्क्य प्राण एव सम्राडिति होवाच प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णात्यपि तत्र वधाशङ्कं भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo mismo que te haya dicho alguien, escuchémoslo». «Me dijo Udaṅka Śaulbāyana: “El aliento vital es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así lo dijo Śaulbāyana: “El aliento vital es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien no respira?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «El aliento vital mismo es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como lo amado». «¿Qué es lo amado, Yājñavalkya?». «El aliento vital mismo, majestad», dijo. «Por el deseo del aliento vital, majestad, uno hace sacrificar a quien no debe sacrificar, y recibe de quien no se debe recibir; e incluso hay allí temor de muerte, en la dirección a la que va: por el deseo del aliento vital mismo, majestad. El aliento vital, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, el aliento vital no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».^✦

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णश्चक्षुर्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेत्यपश्यतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदुपासीत का सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo mismo que te haya dicho alguien, escuchémoslo». «Me dijo Barku Vārṣṇa: “La vista es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así lo dijo Vārṣṇa: “La vista es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien no ve?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «La vista misma es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como la verdad». «¿Qué es la verdad, Yājñavalkya?». «La vista misma, majestad», dijo. «Pues con la vista, majestad, a quien ve le dicen: “¿Has visto?”. Él dice: “He visto”, y eso es verdad. La vista, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, la vista no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेत्यशृण्वतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्त इत्येनदुपासीत कानन्तता याज्ञवल्क्य दिश एव सम्राडिति होवाच तस्माद्वै सम्राडपि यां कां च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छत्यनन्ता हि दिशो दिशो वै सम्राट् श्रोत्रं श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं श्रोत्रं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo mismo que te haya dicho alguien, escuchémoslo». «Me dijo Gardabhīvipīta Bhāradvāja: “El oído es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así lo dijo Bhāradvāja: “El oído es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien no oye?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «El oído mismo es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como lo infinito». «¿Qué es lo infinito, Yājñavalkya?». «Las direcciones mismas, majestad», dijo. «Por eso, majestad, por cualquier dirección que uno vaya, nunca llega a su fin; pues las direcciones son infinitas. Las direcciones, majestad, son en verdad el oído, y el oído, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, el oído no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालो मनो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत कानन्दता याज्ञवल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभिहार्यते तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते स आनन्दो मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं मनो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo mismo que te haya dicho alguien, escuchémoslo». «Me dijo Satyakāma Jābāla: “La mente es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así lo dijo Jābāla: “La mente es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien carece de mente?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «La mente misma es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como la dicha». «¿Qué es la dicha, Yājñavalkya?». «La mente misma, majestad», dijo. «Pues con la mente, majestad, uno se siente atraído hacia una mujer, y en ella nace un hijo semejante: eso es la dicha. La mente, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, la mente no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».^✦

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेत्यहृदयस्य हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव सम्राडिति होवाच हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनं हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥

«Lo mismo que te haya dicho alguien, escuchémoslo». «Me dijo Vidagdha Śākalya: “El corazón es en verdad el Brahman”. Como diría quien tiene madre, padre y maestro, así lo dijo Śākalya: “El corazón es en verdad el Brahman; pues ¿qué sería de quien carece de corazón?”». «¿Pero te dijo su morada y su fundamento?». «No me lo dijo». «Ese [Brahman] tiene un solo pie, majestad». «Dínoslo tú, Yājñavalkya». «El corazón mismo es la morada, el espacio es el fundamento; hay que venerarlo como la estabilidad». «¿Qué es la estabilidad, Yājñavalkya?». «El corazón mismo, majestad», dijo. «El corazón, majestad, es la morada de todos los seres; el corazón, majestad, es el fundamento de todos los seres; pues en el corazón, majestad, están establecidos todos los seres. El corazón, majestad, es el Brahman supremo. Al que así lo sabe y lo venera, el corazón no lo abandona; todos los seres afluyen hacia él; hecho dios, va hacia los dioses». «Te doy mil [cabezas de ganado] con elefante y toro», dijo Janaka de Videha. Yājñavalkya dijo: «Mi padre pensaba: “No se debe recibir sin haber instruido”».