Apología de Sócrates
ὅτι μὲν ὑμεῖς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πεπόνθατε ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ οἶδα· ἐγὼ δʼ οὖν καὶ αὐτὸς ὑπʼ αὐτῶν ὀλίγου ἐμαυτοῦ ἐπελαθόμην, οὕτω πιθανῶς ἔλεγον. καίτοι ἀληθές γε ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδὲν εἰρήκασιν. μάλιστα δὲ αὐτῶν ἓν ἐθαύμασα τῶν πολλῶν ὧν ἐψεύσαντο, τοῦτο ἐν ᾧ ἔλεγον ὡς χρῆν ὑμᾶς εὐλαβεῖσθαι μὴ ὑπʼ ἐμοῦ ἐξαπατηθῆτε
Lo que ustedes, atenienses, han sentido bajo el influjo de mis acusadores, no lo sé; yo, por mi parte, por poco me olvido de mí mismo por obra de ellos, tan persuasivamente hablaban. Y sin embargo, por así decir, nada verdadero han dicho. Pero de las muchas mentiras que dijeron, una me asombró sobre todo: aquella en que decían que debían ustedes estar en guardia para no ser engañados por mí,
ὡς δεινοῦ ὄντος λέγειν. τὸ γὰρ μὴ αἰσχυνθῆναι ὅτι αὐτίκα ὑπʼ ἐμοῦ ἐξελεγχθήσονται ἔργῳ, ἐπειδὰν μηδʼ ὁπωστιοῦν φαίνωμαι δεινὸς λέγειν, τοῦτό μοι ἔδοξεν αὐτῶν ἀναισχυντότατον εἶναι, εἰ μὴ ἄρα δεινὸν καλοῦσιν οὗτοι λέγειν τὸν τἀληθῆ λέγοντα· εἰ μὲν γὰρ τοῦτο λέγουσιν, ὁμολογοίην ἂν ἔγωγε οὐ κατὰ τούτους εἶναι ῥήτωρ. οὗτοι μὲν οὖν, ὥσπερ ἐγὼ λέγω, ἤ τι ἢ οὐδὲν ἀληθὲς εἰρήκασιν, ὑμεῖς δέ μου ἀκούσεσθε πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν—οὐ μέντοι μὰ Δία, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, κεκαλλιεπημένους γε λόγους, ὥσπερ οἱ τούτων,
como si yo fuera un hábil orador. Pues no avergonzarse de que de inmediato serán refutados por mí con los hechos, en cuanto yo aparezca no hábil para hablar en absoluto, eso me pareció lo más desvergonzado de ellos, a menos que llamen hábil para hablar al que dice la verdad; pues si dicen eso, yo sí confesaría que no soy orador a la manera de ellos. Estos, pues, como yo digo, han dicho poco o nada de verdad, mientras que ustedes oirán de mí toda la verdad; no, ¡por Zeus!, atenienses, discursos primorosamente adornados, como los de estos,
ῥήμασί τε καὶ ὀνόμασιν οὐδὲ κεκοσμημένους, ἀλλʼ ἀκούσεσθε εἰκῇ λεγόμενα τοῖς ἐπιτυχοῦσιν ὀνόμασιν—πιστεύω γὰρ δίκαια εἶναι ἃ λέγω—καὶ μηδεὶς ὑμῶν προσδοκησάτω ἄλλως· οὐδὲ γὰρ ἂν δήπου πρέποι, ὦ ἄνδρες, τῇδε τῇ ἡλικίᾳ ὥσπερ μειρακίῳ πλάττοντι λόγους εἰς ὑμᾶς εἰσιέναι. καὶ μέντοι καὶ πάνυ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοῦτο ὑμῶν δέομαι καὶ παρίεμαι· ἐὰν διὰ τῶν αὐτῶν λόγων ἀκούητέ μου ἀπολογουμένου διʼ ὧνπερ εἴωθα λέγειν καὶ ἐν ἀγορᾷ ἐπὶ τῶν τραπεζῶν, ἵνα ὑμῶν πολλοὶ ἀκηκόασι, καὶ ἄλλοθι, μήτε
ni engalanados con frases y palabras, sino que oirán cosas dichas al azar con las palabras que se me ofrezcan —pues confío en que lo que digo es justo—, y que ninguno de ustedes espere otra cosa; pues tampoco convendría, sin duda, señores, que a esta edad me presentara ante ustedes como un muchacho que modela discursos. Y desde luego, atenienses, les pido y les ruego encarecidamente esto: si me oyen defenderme con las mismas palabras con que suelo hablar también en la plaza, junto a las mesas de los cambistas, donde muchos de ustedes me han oído, y en otros lugares, que ni se extrañen ni✦
«Plaza»: ἀγορά; «mesas»: τράπεζαι, los puestos de los cambistas en el ágora de Atenas. «Discursos»: lógoi (plural de lógos, «palabra», «razonamiento», «discurso»).
θαυμάζειν μήτε θορυβεῖν τούτου ἕνεκα. ἔχει γὰρ οὑτωσί. νῦν ἐγὼ πρῶτον ἐπὶ δικαστήριον ἀναβέβηκα, ἔτη γεγονὼς ἑβδομήκοντα· ἀτεχνῶς οὖν ξένως ἔχω τῆς ἐνθάδε λέξεως. ὥσπερ οὖν ἄν, εἰ τῷ ὄντι ξένος ἐτύγχανον ὤν, συνεγιγνώσκετε δήπου ἄν μοι εἰ ἐν ἐκείνῃ τῇ φωνῇ τε καὶ τῷ τρόπῳ
se alboroten por ello. Porque es así: ahora, por primera vez, he subido a un tribunal, con setenta años cumplidos; soy, pues, sencillamente un extraño al modo de hablar de aquí. Así como ustedes, si yo fuera realmente un extranjero, me disculparían sin duda si hablara en aquella lengua y de aquella manera
ἔλεγον ἐν οἷσπερ ἐτεθράμμην, καὶ δὴ καὶ νῦν τοῦτο ὑμῶν δέομαι δίκαιον, ὥς γέ μοι δοκῶ, τὸν μὲν τρόπον τῆς λέξεως ἐᾶν—ἴσως μὲν γὰρ χείρων, ἴσως δὲ βελτίων ἂν εἴη—αὐτὸ δὲ τοῦτο σκοπεῖν καὶ τούτῳ τὸν νοῦν προσέχειν, εἰ δίκαια λέγω ἢ μή· δικαστοῦ μὲν γὰρ αὕτη ἀρετή, ῥήτορος δὲ τἀληθῆ λέγειν. πρῶτον μὲν οὖν δίκαιός εἰμι ἀπολογήσασθαι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πρὸς τὰ πρῶτά μου ψευδῆ κατηγορημένα καὶ τοὺς πρώτους κατηγόρους, ἔπειτα δὲ πρὸς τὰ ὕστερον καὶ τοὺς
en que me crie, así también ahora les pido esto, que me parece justo: que dejen de lado la manera de mi lenguaje —quizá sea peor, quizá mejor— y miren precisamente esto y a esto apliquen la mente: si digo cosas justas o no; pues esta es la virtud del juez, y la del orador, decir la verdad. En primer lugar, pues, es justo que me defienda, atenienses, de las primeras falsedades que se han dicho contra mí y de los primeros acusadores, y luego de las posteriores y de los✦
«Virtud»: areté, propiamente «excelencia» propia de algo o de alguien.
ὑστέρους. >ἐμοῦ γὰρ πολλοὶ κατήγοροι γεγόνασι πρὸς ὑμᾶς καὶ πάλαι πολλὰ ἤδη ἔτη καὶ οὐδὲν ἀληθὲς λέγοντες, οὓς ἐγὼ μᾶλλον φοβοῦμαι ἢ τοὺς ἀμφὶ Ἄνυτον, καίπερ ὄντας καὶ τούτους δεινούς· ἀλλʼ ἐκεῖνοι δεινότεροι, ὦ ἄνδρες, οἳ ὑμῶν τοὺς πολλοὺς ἐκ παίδων παραλαμβάνοντες ἔπειθόν τε καὶ κατηγόρουν ἐμοῦ μᾶλλον οὐδὲν ἀληθές, ὡς ἔστιν τις Σωκράτης σοφὸς ἀνήρ, τά τε μετέωρα φροντιστὴς καὶ τὰ ὑπὸ γῆς πάντα ἀνεζητηκὼς καὶ τὸν ἥττω λόγον κρείττω
posteriores. Porque muchos han sido los acusadores míos ante ustedes, ya hace mucho, muchos años, y sin decir nada verdadero; a ellos los temo más que a los de Ánito, aunque también estos son temibles. Pero aquellos son más temibles, señores, los que, tomando a la mayoría de ustedes desde niños, los persuadían y me acusaban sin que hubiera más verdad en ello: que hay un tal Sócrates, hombre sabio, que se ocupa de las cosas celestes, ha indagado todo lo de debajo de la tierra y hace más fuerte el argumento más débil.✦
Ánito: uno de los acusadores de Sócrates; «los de Ánito» son sus compañeros de acusación.
ποιῶν. οὗτοι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ⟨οἱ⟩ ταύτην τὴν φήμην κατασκεδάσαντες, οἱ δεινοί εἰσίν μου κατήγοροι· οἱ γὰρ ἀκούοντες ἡγοῦνται τοὺς ταῦτα ζητοῦντας οὐδὲ θεοὺς νομίζειν. ἔπειτά εἰσιν οὗτοι οἱ κατήγοροι πολλοὶ καὶ πολὺν χρόνον ἤδη κατηγορηκότες, ἔτι δὲ καὶ ἐν ταύτῃ τῇ ἡλικίᾳ λέγοντες πρὸς ὑμᾶς ἐν ᾗ ἂν μάλιστα ἐπιστεύσατε, παῖδες ὄντες ἔνιοι ὑμῶν καὶ μειράκια, ἀτεχνῶς ἐρήμην κατηγοροῦντες ἀπολογουμένου οὐδενός. ὃ δὲ πάντων ἀλογώτατον, ὅτι οὐδὲ τὰ
Estos, atenienses, ⟨los⟩ que han esparcido esa fama, son mis temibles acusadores; pues quienes los escuchan creen que los que investigan estas cosas no reconocen tampoco a los dioses. Además, estos acusadores son muchos y llevan ya mucho tiempo acusando, y encima hablaron a ustedes a la edad en que más habrían creído, siendo algunos de ustedes niños y adolescentes, acusando sencillamente en rebeldía, sin que nadie se defendiera. Y lo más absurdo de todo es que ni siquiera es posible saber y decir sus
ὀνόματα οἷόν τε αὐτῶν εἰδέναι καὶ εἰπεῖν, πλὴν εἴ τις κωμῳδοποιὸς τυγχάνει ὤν. ὅσοι δὲ φθόνῳ καὶ διαβολῇ χρώμενοι ὑμᾶς ἀνέπειθον—οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ πεπεισμένοι ἄλλους πείθοντες—οὗτοι πάντες ἀπορώτατοί εἰσιν· οὐδὲ γὰρ ἀναβιβάσασθαι οἷόν τʼ ἐστὶν αὐτῶν ἐνταυθοῖ οὐδʼ ἐλέγξαι οὐδένα, ἀλλʼ ἀνάγκη ἀτεχνῶς ὥσπερ σκιαμαχεῖν ἀπολογούμενόν τε καὶ ἐλέγχειν μηδενὸς ἀποκρινομένου. ἀξιώσατε οὖν καὶ ὑμεῖς, ὥσπερ ἐγὼ λέγω, διττούς μου τοὺς κατηγόρους γεγονέναι, ἑτέρους μὲν τοὺς ἄρτι κατηγορήσαντας, ἑτέρους δὲ
nombres, salvo que alguno resulte ser autor de comedias. En cuanto a todos los que, movidos por la envidia y la calumnia, los persuadían —y algunos, ya persuadidos ellos mismos, persuadían a otros—, todos esos son los más difíciles de manejar; pues ni siquiera es posible hacer subir aquí a ninguno de ellos ni refutarlo, sino que es forzoso, sencillamente, defenderse como quien lucha con sombras y refutar sin que nadie responda. Consideren, pues, también ustedes, como yo digo, que mis acusadores son de dos clases: unos, los que acaban de acusarme; otros,
τοὺς πάλαι οὓς ἐγὼ λέγω, καὶ οἰήθητε δεῖν πρὸς ἐκείνους πρῶτόν με ἀπολογήσασθαι· καὶ γὰρ ὑμεῖς ἐκείνων πρότερον ἠκούσατε κατηγορούντων καὶ πολὺ μᾶλλον ἢ τῶνδε τῶν ὕστερον. εἶεν· ἀπολογητέον δή, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ ἐπιχειρητέον
los de antaño, de quienes hablo; y piensen que debo defenderme primero de aquellos; pues también ustedes los oyeron acusar antes, y mucho más que a estos de ahora. Bien; hay que defenderse, pues, atenienses, y hay que intentar
ὑμῶν ἐξελέσθαι τὴν διαβολὴν ἣν ὑμεῖς ἐν πολλῷ χρόνῳ ἔσχετε ταύτην ἐν οὕτως ὀλίγῳ χρόνῳ. βουλοίμην μὲν οὖν ἂν τοῦτο οὕτως γενέσθαι, εἴ τι ἄμεινον καὶ ὑμῖν καὶ ἐμοί, καὶ πλέον τί με ποιῆσαι ἀπολογούμενον· οἶμαι δὲ αὐτὸ χαλεπὸν εἶναι, καὶ οὐ πάνυ με λανθάνει οἷόν ἐστιν. ὅμως τοῦτο μὲν ἴτω ὅπῃ τῷ θεῷ φίλον, τῷ δὲ νόμῳ πειστέον καὶ ἀπολογητέον.ἀναλάβωμεν οὖν ἐξ ἀρχῆς τίς ἡ κατηγορία ἐστὶν ἐξ ἧς
arrancar de ustedes la calumnia que han tenido durante mucho tiempo, en tan poco tiempo. Querría yo, ciertamente, que esto sucediera así, si fuera algo mejor para ustedes y para mí, y que yo lograra algo más defendiéndome; pero creo que es difícil, y no se me oculta en absoluto cómo es. Aun así, que esto vaya como sea grato al dios; a la ley hay que obedecer y hay que defenderse. Retomemos, pues, desde el principio cuál es la acusación de la que
ἡ ἐμὴ διαβολὴ γέγονεν, ᾗ δὴ καὶ πιστεύων Μέλητός με ἐγράψατο τὴν γραφὴν ταύτην. εἶεν· τί δὴ λέγοντες διέβαλλον οἱ διαβάλλοντες; ὥσπερ οὖν κατηγόρων τὴν ἀντωμοσίαν δεῖ ἀναγνῶναι αὐτῶν· Σωκράτης ἀδικεῖ καὶ περιεργάζεται ζητῶν τά τε ὑπὸ γῆς καὶ οὐράνια καὶ τὸν ἥττω λόγον κρείττω
ha nacido la calumnia contra mí, confiando en la cual Meleto presentó contra mí esta acusación. Bien: ¿qué decían los calumniadores al calumniar? Hay que leer, como si fuera la declaración jurada de acusadores, lo que ellos dicen: «Sócrates comete injusticia y se mete donde no debe, investigando lo que hay bajo la tierra y en el cielo, y haciendo más fuerte el argumento más débil
ποιῶν καὶ ἄλλους ταὐτὰ ταῦτα διδάσκων. τοιαύτη τίς ἐστιν· ταῦτα γὰρ ἑωρᾶτε καὶ αὐτοὶ ἐν τῇ Ἀριστοφάνους κωμῳδίᾳ, Σωκράτη τινὰ ἐκεῖ περιφερόμενον, φάσκοντά τε ἀεροβατεῖν καὶ ἄλλην πολλὴν φλυαρίαν φλυαροῦντα, ὧν ἐγὼ οὐδὲν οὔτε μέγα οὔτε μικρὸν πέρι ἐπαΐω. καὶ οὐχ ὡς ἀτιμάζων λέγω τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην, εἴ τις περὶ τῶν τοιούτων σοφός ἐστιν—μή πως ἐγὼ ὑπὸ Μελήτου τοσαύτας δίκας φεύγοιμι— ἀλλὰ γὰρ ἐμοὶ τούτων, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὐδὲν μέτεστιν.
y enseñando esto mismo a otros». Algo así es. Pues esto lo veían también ustedes mismos en la comedia de Aristófanes: un tal Sócrates que andaba por allí dando vueltas, afirmando que caminaba por el aire y diciendo otras muchas tonterías, de las cuales yo no entiendo nada, ni mucho ni poco. Y no lo digo por despreciar tal ciencia, si alguien es sabio en tales materias —no sea que Meleto me procese por tantas causas—; pero es que yo, atenienses, no tengo parte alguna en esas cosas.✦
Alusión a la comedia Las nubes de Aristófanes, donde un personaje llamado Sócrates «camina por el aire».
μάρτυρας δὲ αὖ ὑμῶν τοὺς πολλοὺς παρέχομαι, καὶ ἀξιῶ ὑμᾶς ἀλλήλους διδάσκειν τε καὶ φράζειν, ὅσοι ἐμοῦ πώποτε ἀκηκόατε διαλεγομένου—πολλοὶ δὲ ὑμῶν οἱ τοιοῦτοί εἰσιν— φράζετε οὖν ἀλλήλοις εἰ πώποτε ἢ μικρὸν ἢ μέγα ἤκουσέ τις ὑμῶν ἐμοῦ περὶ τῶν τοιούτων διαλεγομένου, καὶ ἐκ τούτου γνώσεσθε ὅτι τοιαῦτʼ ἐστὶ καὶ τἆλλα περὶ ἐμοῦ ἃ οἱ πολλοὶ λέγουσιν.ἀλλὰ γὰρ οὔτε τούτων οὐδέν ἐστιν, οὐδέ γʼ εἴ τινος ἀκηκόατε ὡς ἐγὼ παιδεύειν ἐπιχειρῶ ἀνθρώπους καὶ χρήματα
Y además presento como testigos a la mayoría de ustedes, y les pido que se informen y se hablen unos a otros, cuantos alguna vez me han oído conversar —y muchos de ustedes son así—: díganse, pues, unos a otros si alguno de ustedes me oyó alguna vez, poco o mucho, conversar sobre tales asuntos, y de ahí sabrán que son de esa calaña también las demás cosas que la gente dice de mí. Pero lo cierto es que nada de eso es así, ni tampoco, si han oído de alguien que yo intento educar a los hombres y cobro dinero,
πράττομαι, οὐδὲ τοῦτο ἀληθές. ἐπεὶ καὶ τοῦτό γέ μοι δοκεῖ καλὸν εἶναι, εἴ τις οἷός τʼ εἴη παιδεύειν ἀνθρώπους ὥσπερ Γοργίας τε ὁ Λεοντῖνος καὶ Πρόδικος ὁ Κεῖος καὶ Ἱππίας ὁ Ἠλεῖος. τούτων γὰρ ἕκαστος, ὦ ἄνδρες, οἷός τʼ ἐστὶν ἰὼν εἰς ἑκάστην τῶν πόλεων τοὺς νέους—οἷς ἔξεστι τῶν ἑαυτῶν πολιτῶν προῖκα συνεῖναι ᾧ ἂν βούλωνται—τούτους πείθουσι
es esto verdad. Pues también esto me parece algo hermoso, si alguien fuera capaz de educar a los hombres, como Gorgias de Leontinos, Pródico de Ceos e Hipias de Elide. Pues cada uno de estos, señores, es capaz, yendo a cada una de las ciudades, de persuadir a los jóvenes —que pueden, sin pagar, tratar con quien quieran de entre sus propios conciudadanos—, a ellos los persuaden✦
Gorgias de Leontinos (Sicilia), Pródico de Ceos e Hipias de Elide: sofistas contemporáneos de Sócrates.
τὰς ἐκείνων συνουσίας ἀπολιπόντας σφίσιν συνεῖναι χρήματα διδόντας καὶ χάριν προσειδέναι. ἐπεὶ καὶ ἄλλος ἀνήρ ἐστι Πάριος ἐνθάδε σοφὸς ὃν ἐγὼ ᾐσθόμην ἐπιδημοῦντα· ἔτυχον γὰρ προσελθὼν ἀνδρὶ ὃς τετέλεκε χρήματα σοφισταῖς πλείω ἢ σύμπαντες οἱ ἄλλοι, Καλλίᾳ τῷ Ἱππονίκου· τοῦτον οὖν ἀνηρόμην—ἐστὸν γὰρ αὐτῷ δύο ὑεῖ— ὦ Καλλία, ἦν δʼ ἐγώ, εἰ μέν σου τὼ ὑεῖ πώλω ἢ μόσχω ἐγενέσθην, εἴχομεν ἂν αὐτοῖν ἐπιστάτην λαβεῖν καὶ μισθώσασθαι ὃς
de que abandonen el trato con aquellos y se junten con ellos, dándoles dinero y quedándoles además agradecidos. Y es que hay también aquí otro hombre, de Paros, un sabio, que me enteré de que estaba de visita; pues me ocurrió acercarme a un hombre que ha gastado en sofistas más dinero que todos los demás juntos, Calias, hijo de Hipónico; a este, pues, le pregunté —porque tiene dos hijos—: «Calias —dije yo—, si tus dos hijos hubieran nacido potros o terneros, podríamos tomar y contratar para ellos un cuidador que
ἔμελλεν αὐτὼ καλώ τε κἀγαθὼ ποιήσειν τὴν προσήκουσαν ἀρετήν, ἦν δʼ ἂν οὗτος ἢ τῶν ἱππικῶν τις ἢ τῶν γεωργικῶν· νῦν δʼ ἐπειδὴ ἀνθρώπω ἐστόν, τίνα αὐτοῖν ἐν νῷ ἔχεις ἐπιστάτην λαβεῖν; τίς τῆς τοιαύτης ἀρετῆς, τῆς ἀνθρωπίνης τε καὶ πολιτικῆς, ἐπιστήμων ἐστίν; οἶμαι γάρ σε ἐσκέφθαι διὰ τὴν τῶν ὑέων κτῆσιν. ἔστιν τις, ἔφην ἐγώ, ἢ οὔ; πάνυ γε, ἦ δʼ ὅς. τίς, ἦν δʼ ἐγώ, καὶ ποδαπός, καὶ πόσου διδάσκει; Εὔηνος, ἔφη, ὦ Σώκρατες, Πάριος, πέντε μνῶν. καὶ ἐγὼ τὸν Εὔηνον ἐμακάρισα εἰ ὡς ἀληθῶς
tuviera que hacerlos hermosos y excelentes en la virtud que les corresponde, y este sería alguno de los entendidos en caballos o en labranza; pero ahora, puesto que son hombres, ¿qué cuidador piensas tomar para ellos? ¿Quién entiende de tal virtud, la humana y ciudadana? Pues creo que lo has considerado por tener hijos. ¿Hay alguno —dije yo— o no?». «Sin duda», dijo él. «¿Quién —dije yo— y de dónde, y cuánto cobra por enseñar?». «Eveno —dijo—, Sócrates, de Paros, cinco minas». Y yo felicité a Eveno, si de verdad✦
Una mina equivalía a cien dracmas; cinco minas, por tanto, quinientas dracmas.
ἔχοι ταύτην τὴν τέχνην καὶ οὕτως ἐμμελῶς διδάσκει. ἐγὼ γοῦν καὶ αὐτὸς ἐκαλλυνόμην τε καὶ ἡβρυνόμην ἂν εἰ ἠπιστάμην ταῦτα· ἀλλʼ οὐ γὰρ ἐπίσταμαι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι.ὑπολάβοι ἂν οὖν τις ὑμῶν ἴσως· ἀλλʼ, ὦ Σώκρατες, τὸ σὸν τί ἐστι πρᾶγμα; πόθεν αἱ διαβολαί σοι αὗται γεγόνασιν; οὐ γὰρ δήπου σοῦ γε οὐδὲν τῶν ἄλλων περιττότερον πραγματευομένου ἔπειτα τοσαύτη φήμη τε καὶ λόγος γέγονεν, εἰ μή τι ἔπραττες ἀλλοῖον ἢ οἱ πολλοί. λέγε οὖν ἡμῖν τί
posee este arte y enseña con tanta mesura. Yo, por mi parte, también me ufanaría y me pavonearía si supiera estas cosas; pero no las sé, atenienses. Quizá alguno de ustedes replicaría: «Pero, Sócrates, ¿cuál es tu asunto? ¿De dónde han surgido estas calumnias contra ti? Pues sin duda, si no te ocuparas de nada más extraordinario que los demás, no habría surgido tanta fama y rumor, a menos que hicieras algo distinto de la mayoría. Dinos, pues, qué
ἐστιν, ἵνα μὴ ἡμεῖς περὶ σοῦ αὐτοσχεδιάζωμεν. ταυτί μοι δοκεῖ δίκαια λέγειν ὁ λέγων, κἀγὼ ὑμῖν πειράσομαι ἀποδεῖξαι τί ποτʼ ἐστὶν τοῦτο ὃ ἐμοὶ πεποίηκεν τό τε ὄνομα καὶ τὴν διαβολήν. ἀκούετε δή. καὶ ἴσως μὲν δόξω τισὶν ὑμῶν παίζειν· εὖ μέντοι ἴστε, πᾶσαν ὑμῖν τὴν ἀλήθειαν ἐρῶ. ἐγὼ γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, διʼ οὐδὲν ἀλλʼ ἢ διὰ σοφίαν τινὰ τοῦτο τὸ ὄνομα ἔσχηκα. ποίαν δὴ σοφίαν ταύτην; ἥπερ ἐστὶν ἴσως ἀνθρωπίνη σοφία· τῷ ὄντι γὰρ κινδυνεύω ταύτην εἶναι σοφός. οὗτοι δὲ τάχʼ ἄν, οὓς ἄρτι
es, para que no improvisemos acerca de ti». Esto me parece decirlo con justicia quien lo dice, y yo intentaré mostrarles qué es esto que me ha producido el nombre y la calumnia. Escuchen, pues. Y quizá a algunos de ustedes les parezca que bromeo; sepan bien, sin embargo, que les diré toda la verdad. Pues yo, atenienses, he adquirido este nombre por nada más que por cierta sabiduría. ¿Qué sabiduría es esta? Quizá la que es sabiduría humana; pues en verdad corro el riesgo de ser sabio en esta. Aquellos, en cambio, de quienes hablaba hace un momento, quizá✦
«Sabiduría»: sophía.
ἔλεγον, μείζω τινὰ ἢ κατʼ ἄνθρωπον σοφίαν σοφοὶ εἶεν, ἢ οὐκ ἔχω τί λέγω· οὐ γὰρ δὴ ἔγωγε αὐτὴν ἐπίσταμαι, ἀλλʼ ὅστις φησὶ ψεύδεταί τε καὶ ἐπὶ διαβολῇ τῇ ἐμῇ λέγει. καί μοι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, μὴ θορυβήσητε, μηδʼ ἐὰν δόξω τι ὑμῖν μέγα λέγειν· οὐ γὰρ ἐμὸν ἐρῶ τὸν λόγον ὃν ἂν λέγω, ἀλλʼ εἰς ἀξιόχρεων ὑμῖν τὸν λέγοντα ἀνοίσω. τῆς γὰρ ἐμῆς, εἰ δή τίς ἐστιν σοφία καὶ οἵα, μάρτυρα ὑμῖν παρέξομαι τὸν θεὸν τὸν ἐν Δελφοῖς. Χαιρεφῶντα γὰρ ἴστε που. οὗτος
serían sabios en una sabiduría mayor que la humana, o no sé qué decir; pues yo, desde luego, no la poseo, y quien lo afirma miente y habla para calumniarme. Y no se alboroten, atenienses, ni aunque les parezca que digo algo grandioso; pues no será mío el razonamiento que diga, sino que lo remitiré a un garante digno de crédito, el que habla. Como testigo de mi sabiduría, si es que hay alguna y de qué clase, les presentaré al dios que está en Delfos. A Querefonte lo conocen, supongo. Este✦
Querefonte: amigo de Sócrates desde joven, partidario de la democracia, desterrado bajo el régimen de los Treinta (404 a. C.) y regresado con los demócratas. La Pitia es la sacerdotisa de Apolo en Delfos que pronunciaba los oráculos.
ἐμός τε ἑταῖρος ἦν ἐκ νέου καὶ ὑμῶν τῷ πλήθει ἑταῖρός τε καὶ συνέφυγε τὴν φυγὴν ταύτην καὶ μεθʼ ὑμῶν κατῆλθε. καὶ ἴστε δὴ οἷος ἦν Χαιρεφῶν, ὡς σφοδρὸς ἐφʼ ὅτι ὁρμήσειεν. καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι—καί, ὅπερ λέγω, μὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες—ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος. ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι. καὶ τούτων πέρι ὁ ἀδελφὸς ὑμῖν αὐτοῦ οὑτοσὶ μαρτυρήσει, ἐπειδὴ ἐκεῖνος τετελεύτηκεν.
fue compañero mío desde joven y compañero también de la mayoría de ustedes, y compartió con ustedes el destierro y regresó con ustedes. Y saben cómo era Querefonte, qué vehemente en aquello a lo que se lanzaba. Y un día, yendo a Delfos, se atrevió a consultar esto —y, como digo, no se alboroten, señores—: preguntó, pues, si había alguien más sabio que yo. Respondió entonces la Pitia que nadie era más sabio. Y de esto les dará testimonio su hermano, que está aquí, puesto que aquel ha muerto.
σκέψασθε δὴ ὧν ἕνεκα ταῦτα λέγω· μέλλω γὰρ ὑμᾶς διδάξειν ὅθεν μοι ἡ διαβολὴ γέγονεν. ταῦτα γὰρ ἐγὼ ἀκούσας ἐνεθυμούμην οὑτωσί· τί ποτε λέγει ὁ θεός, καὶ τί ποτε αἰνίττεται; ἐγὼ γὰρ δὴ οὔτε μέγα οὔτε σμικρὸν σύνοιδα ἐμαυτῷ σοφὸς ὤν· τί οὖν ποτε λέγει φάσκων ἐμὲ σοφώτατον εἶναι; οὐ γὰρ δήπου ψεύδεταί γε· οὐ γὰρ θέμις αὐτῷ. καὶ πολὺν μὲν χρόνον ἠπόρουν τί ποτε λέγει· ἔπειτα μόγις πάνυ ἐπὶ ζήτησιν αὐτοῦ τοιαύτην τινὰ ἐτραπόμην. ἦλθον ἐπί τινα τῶν δοκούντων σοφῶν εἶναι, ὡς
Consideren ahora para qué digo esto; pues voy a enseñarles de dónde me ha venido la calumnia. Cuando oí esto, reflexioné así: «¿Qué dice el dios y qué insinúa en enigma? Porque yo no tengo conciencia de ser sabio, ni en mucho ni en poco; ¿qué dice, pues, al afirmar que yo soy el más sabio? Pues sin duda no miente; no le es lícito». Y durante mucho tiempo estuve perplejo sobre qué quería decir; luego, con gran dificultad, me volví a investigarlo de esta manera. Fui a uno de los que parecen ser sabios, para
ἐνταῦθα εἴπερ που ἐλέγξων τὸ μαντεῖον καὶ ἀποφανῶν τῷ χρησμῷ ὅτι οὑτοσὶ ἐμοῦ σοφώτερός ἐστι, σὺ δʼ ἐμὲ ἔφησθα. διασκοπῶν οὖν τοῦτον—ὀνόματι γὰρ οὐδὲν δέομαι λέγειν, ἦν δέ τις τῶν πολιτικῶν πρὸς ὃν ἐγὼ σκοπῶν τοιοῦτόν τι ἔπαθον, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ διαλεγόμενος αὐτῷ—ἔδοξέ μοι οὗτος ὁ ἀνὴρ δοκεῖν μὲν εἶναι σοφὸς ἄλλοις τε πολλοῖς ἀνθρώποις καὶ μάλιστα ἑαυτῷ, εἶναι δʼ οὔ· κἄπειτα ἐπειρώμην αὐτῷ δεικνύναι ὅτι οἴοιτο μὲν εἶναι σοφός, εἴη δʼ οὔ.
refutar allí, si en algún lugar, el oráculo y mostrar al oráculo: «Este es más sabio que yo, y tú dijiste que lo era yo». Examinando, pues, a este —no necesito decir su nombre; era uno de los políticos aquel con quien, al examinarlo, tuve tal experiencia, atenienses, y al conversar con él—, me pareció que este hombre parecía sabio a otros muchos hombres y sobre todo a sí mismo, pero no lo era; y entonces intenté mostrarle que se creía sabio, pero no lo era.
ἐντεῦθεν οὖν τούτῳ τε ἀπηχθόμην καὶ πολλοῖς τῶν παρόντων· πρὸς ἐμαυτὸν δʼ οὖν ἀπιὼν ἐλογιζόμην ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι· κινδυνεύει μὲν γὰρ ἡμῶν οὐδέτερος οὐδὲν καλὸν κἀγαθὸν εἰδέναι, ἀλλʼ οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς, ἐγὼ δέ, ὥσπερ οὖν οὐκ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι· ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ σοφώτερος εἶναι, ὅτι ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι. ἐντεῦθεν ἐπʼ ἄλλον ᾖα τῶν ἐκείνου δοκούντων σοφωτέρων εἶναι καί
Desde entonces me gané su odio y el de muchos de los presentes; y, al marcharme, razonaba para mí mismo que yo soy más sabio que ese hombre; pues es probable que ninguno de los dos sepamos nada hermoso y bueno, pero este cree saber algo sin saberlo, mientras que yo, así como no sé, tampoco lo creo; parezco, pues, ser más sabio que él en una pequeñez, precisamente en esto: en que lo que no sé, tampoco creo saberlo. De allí fui a otro de los que parecían más sabios que aquel, y
μοι ταὐτὰ ταῦτα ἔδοξε, καὶ ἐνταῦθα κἀκείνῳ καὶ ἄλλοις πολλοῖς ἀπηχθόμην. μετὰ ταῦτʼ οὖν ἤδη ἐφεξῆς ᾖα, αἰσθανόμενος μὲν ⟦καὶ⟧ λυπούμενος καὶ δεδιὼς ὅτι ἀπηχθανόμην, ὅμως δὲ ἀναγκαῖον ἐδόκει εἶναι τὸ τοῦ θεοῦ περὶ πλείστου ποιεῖσθαι—ἰτέον οὖν, σκοποῦντι τὸν χρησμὸν τί λέγει, ἐπὶ ἅπαντας τούς τι
me pareció lo mismo, y allí me gané el odio de este y de otros muchos. Después de esto fui ya de uno en uno, dándome cuenta ⟦y⟧ afligiéndome y temiendo que me volvía odioso, pero parecía necesario tener en la mayor estima lo del dios —había que ir, pues, examinando qué dice el oráculo, a todos los que parecían saber
δοκοῦντας εἰδέναι. καὶ νὴ τὸν κύνα, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι— δεῖ γὰρ πρὸς ὑμᾶς τἀληθῆ λέγειν—ἦ μὴν ἐγὼ ἔπαθόν τι τοιοῦτον· οἱ μὲν μάλιστα εὐδοκιμοῦντες ἔδοξάν μοι ὀλίγου δεῖν τοῦ πλείστου ἐνδεεῖς εἶναι ζητοῦντι κατὰ τὸν θεόν, ἄλλοι δὲ δοκοῦντες φαυλότεροι ἐπιεικέστεροι εἶναι ἄνδρες πρὸς τὸ φρονίμως ἔχειν. δεῖ δὴ ὑμῖν τὴν ἐμὴν πλάνην ἐπιδεῖξαι ὥσπερ πόνους τινὰς πονοῦντος ἵνα μοι καὶ ἀνέλεγκτος ἡ μαντεία γένοιτο. μετὰ γὰρ τοὺς πολιτικοὺς ᾖα ἐπὶ τοὺς ποιητὰς τούς τε τῶν τραγῳδιῶν καὶ τοὺς τῶν
algo. ¡Por el perro, atenienses! —pues hay que decirles la verdad—, en verdad me ocurrió algo así: los de mayor reputación me parecieron, al investigar según el dios, estar casi del todo faltos de lo más importante, y otros que parecían inferiores, ser hombres más aptos para la sensatez. Debo, pues, mostrarles mi errar, como quien cumple ciertos trabajos, para que el oráculo me resultara irrefutable. Pues después de los políticos fui a los poetas, tanto a los de tragedias como a los de✦
«¡Por el perro!»: juramento que Sócrates usa por costumbre en Platón.
διθυράμβων καὶ τοὺς ἄλλους, ὡς ἐνταῦθα ἐπʼ αὐτοφώρῳ καταληψόμενος ἐμαυτὸν ἀμαθέστερον ἐκείνων ὄντα. ἀναλαμβάνων οὖν αὐτῶν τὰ ποιήματα ἅ μοι ἐδόκει μάλιστα πεπραγματεῦσθαι αὐτοῖς, διηρώτων ἂν αὐτοὺς τί λέγοιεν, ἵνʼ ἅμα τι καὶ μανθάνοιμι παρʼ αὐτῶν. αἰσχύνομαι οὖν ὑμῖν εἰπεῖν, ὦ ἄνδρες, τἀληθῆ· ὅμως δὲ ῥητέον. ὡς ἔπος γὰρ εἰπεῖν ὀλίγου αὐτῶν ἅπαντες οἱ παρόντες ἂν βέλτιον ἔλεγον περὶ ὧν αὐτοὶ ἐπεποιήκεσαν. ἔγνων οὖν αὖ καὶ περὶ τῶν ποιητῶν ἐν ὀλίγῳ τοῦτο, ὅτι οὐ σοφίᾳ ποιοῖεν
ditirambos y a los demás, convencido de que allí me sorprendería en flagrante siendo más ignorante que ellos. Tomando, pues, los poemas suyos que me parecían más elaborados por ellos, les preguntaba qué querían decir, para aprender a la vez algo de ellos. Me avergüenza, señores, decirles la verdad; sin embargo, hay que decirla. Casi, por así decir, todos los presentes habrían hablado mejor que ellos acerca de lo que ellos mismos habían compuesto. Comprendí, pues, también acerca de los poetas, en poco tiempo, esto: que no hacen lo que hacen por sabiduría,
ἃ ποιοῖεν, ἀλλὰ φύσει τινὶ καὶ ἐνθουσιάζοντες ὥσπερ οἱ θεομάντεις καὶ οἱ χρησμῳδοί· καὶ γὰρ οὗτοι λέγουσι μὲν πολλὰ καὶ καλά, ἴσασιν δὲ οὐδὲν ὧν λέγουσι. τοιοῦτόν τί μοι ἐφάνησαν πάθος καὶ οἱ ποιηταὶ πεπονθότες, καὶ ἅμα ᾐσθόμην αὐτῶν διὰ τὴν ποίησιν οἰομένων καὶ τἆλλα σοφωτάτων εἶναι ἀνθρώπων ἃ οὐκ ἦσαν. ἀπῇα οὖν καὶ ἐντεῦθεν τῷ αὐτῷ οἰόμενος περιγεγονέναι ᾧπερ καὶ τῶν πολιτικῶν. τελευτῶν οὖν ἐπὶ τοὺς χειροτέχνας ᾖα· ἐμαυτῷ γὰρ
sino por cierta naturaleza y en estado de inspiración, como los adivinos y los recitadores de oráculos; pues también estos dicen muchas cosas hermosas, pero no saben nada de lo que dicen. Algo así me pareció que les pasaba también a los poetas, y a la vez me di cuenta de que, a causa de la poesía, se creían los más sabios de los hombres también en lo demás, en lo que no lo eran. Me marché, pues, también de allí, creyendo que los superaba en lo mismo que a los políticos. Por último fui a los artesanos; pues yo tenía conciencia de que
συνῄδη οὐδὲν ἐπισταμένῳ ὡς ἔπος εἰπεῖν, τούτους δέ γʼ ᾔδη ὅτι εὑρήσοιμι πολλὰ καὶ καλὰ ἐπισταμένους. καὶ τούτου μὲν οὐκ ἐψεύσθην, ἀλλʼ ἠπίσταντο ἃ ἐγὼ οὐκ ἠπιστάμην καί μου ταύτῃ σοφώτεροι ἦσαν. ἀλλʼ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ταὐτόν μοι ἔδοξαν ἔχειν ἁμάρτημα ὅπερ καὶ οἱ ποιηταὶ καὶ οἱ ἀγαθοὶ δημιουργοί—διὰ τὸ τὴν τέχνην καλῶς ἐξεργάζεσθαι ἕκαστος ἠξίου καὶ τἆλλα τὰ μέγιστα σοφώτατος εἶναι—καὶ αὐτῶν αὕτη ἡ πλημμέλεια ἐκείνην τὴν σοφίαν
no sabía, por así decir, nada, y de estos sabía que encontraría que sabían muchas cosas hermosas. Y en esto no me engañé, sino que sabían lo que yo no sabía, y en eso eran más sabios que yo. Pero, atenienses, me parecieron tener el mismo defecto que los poetas también los buenos artesanos —porque cada uno, por ejecutar bien su arte, se creía también el más sabio en lo demás, en lo más importante—, y esta falta suya oscurecía aquella sabiduría;
ἀποκρύπτειν· ὥστε με ἐμαυτὸν ἀνερωτᾶν ὑπὲρ τοῦ χρησμοῦ πότερα δεξαίμην ἂν οὕτως ὥσπερ ἔχω ἔχειν, μήτε τι σοφὸς ὢν τὴν ἐκείνων σοφίαν μήτε ἀμαθὴς τὴν ἀμαθίαν, ἢ ἀμφότερα ἃ ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἔχειν. ἀπεκρινάμην οὖν ἐμαυτῷ καὶ τῷ χρησμῷ ὅτι μοι λυσιτελοῖ ὥσπερ ἔχω ἔχειν. ἐκ ταυτησὶ δὴ τῆς ἐξετάσεως, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι,
de modo que yo me preguntaba, en nombre del oráculo, si preferiría quedarme tal como estoy, sin ser sabio con la sabiduría de ellos ni ignorante con su ignorancia, o tener ambas cosas, las que ellos tienen. Me respondí, pues, a mí mismo y al oráculo que me convenía quedarme tal como estoy. De este examen, atenienses,
πολλαὶ μὲν ἀπέχθειαί μοι γεγόνασι καὶ οἷαι χαλεπώταται καὶ βαρύταται, ὥστε πολλὰς διαβολὰς ἀπʼ αὐτῶν γεγονέναι, ὄνομα δὲ τοῦτο λέγεσθαι, σοφὸς εἶναι· οἴονται γάρ με ἑκάστοτε οἱ παρόντες ταῦτα αὐτὸν εἶναι σοφὸν ἃ ἂν ἄλλον ἐξελέγξω. τὸ δὲ κινδυνεύει, ὦ ἄνδρες, τῷ ὄντι ὁ θεὸς σοφὸς εἶναι, καὶ ἐν τῷ χρησμῷ τούτῳ τοῦτο λέγειν, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ὀλίγου τινὸς ἀξία ἐστὶν καὶ οὐδενός. καὶ φαίνεται τοῦτον λέγειν τὸν Σωκράτη, προσκεχρῆσθαι δὲ
me han surgido muchas enemistades, y de las más difíciles y pesadas, de modo que de ellas han nacido muchas calumnias, y me ha quedado este nombre, el de «sabio»; pues los presentes creen cada vez que yo mismo soy sabio en aquello en lo que refuto a otro. Pero lo cierto es, señores, que probablemente es en realidad el dios quien es sabio, y que con este oráculo quiere decir esto: que la sabiduría humana vale poco o nada. Y parece que habla de este Sócrates, pero que se ha servido
τῷ ἐμῷ ὀνόματι, ἐμὲ παράδειγμα ποιούμενος, ὥσπερ ἂν ⟨εἰ⟩ εἴποι ὅτι οὗτος ὑμῶν, ὦ ἄνθρωποι, σοφώτατός ἐστιν, ὅστις ὥσπερ Σωκράτης ἔγνωκεν ὅτι οὐδενὸς ἄξιός ἐστι τῇ ἀληθείᾳ πρὸς σοφίαν. ταῦτʼ οὖν ἐγὼ μὲν ἔτι καὶ νῦν περιιὼν ζητῶ καὶ ἐρευνῶ κατὰ τὸν θεὸν καὶ τῶν ἀστῶν καὶ ξένων ἄν τινα οἴωμαι σοφὸν εἶναι· καὶ ἐπειδάν μοι μὴ δοκῇ, τῷ θεῷ βοηθῶν ἐνδείκνυμαι ὅτι οὐκ ἔστι σοφός. καὶ ὑπὸ ταύτης τῆς ἀσχολίας οὔτε τι τῶν τῆς πόλεως πρᾶξαί μοι σχολὴ γέγονεν ἄξιον λόγου οὔτε τῶν οἰκείων, ἀλλʼ ἐν
de mi nombre, poniéndome como ejemplo, como ⟨si⟩ dijera: «Es el más sabio de ustedes, hombres, quien, como Sócrates, ha reconocido que en verdad no vale nada en lo que a sabiduría se refiere». Esto, pues, sigo aún ahora yendo de un lado a otro, buscando e indagando conforme al dios, a cualquiera, ciudadano o extranjero, que yo crea sabio; y cuando me parece que no lo es, acudiendo en ayuda del dios, le muestro que no es sabio. Y por esta ocupación no he tenido ocio para hacer nada digno de mención ni en los asuntos de la ciudad ni en los míos, sino que estoy en
πενίᾳ μυρίᾳ εἰμὶ διὰ τὴν τοῦ θεοῦ λατρείαν.πρὸς δὲ τούτοις οἱ νέοι μοι ἐπακολουθοῦντες—οἷς μάλιστα σχολή ἐστιν, οἱ τῶν πλουσιωτάτων—αὐτόματοι, χαίρουσιν ἀκούοντες ἐξεταζομένων τῶν ἀνθρώπων, καὶ αὐτοὶ πολλάκις ἐμὲ μιμοῦνται, εἶτα ἐπιχειροῦσιν ἄλλους ἐξετάζειν· κἄπειτα οἶμαι εὑρίσκουσι πολλὴν ἀφθονίαν οἰομένων μὲν εἰδέναι τι ἀνθρώπων, εἰδότων δὲ ὀλίγα ἢ οὐδέν. ἐντεῦθεν οὖν οἱ ὑπʼ αὐτῶν ἐξεταζόμενοι ἐμοὶ ὀργίζονται, οὐχ αὑτοῖς,
infinita pobreza por el servicio del dios. Además de esto, los jóvenes que me siguen —aquellos que más ocio tienen, los de las familias más ricas— espontáneamente, se complacen en oír a los hombres siendo examinados, y a menudo ellos mismos me imitan, y luego intentan examinar a otros; y entonces, creo, encuentran gran abundancia de hombres que creen saber algo, pero saben poco o nada. De ahí que los examinados por ellos se irriten conmigo, no consigo mismos,
καὶ λέγουσιν ὡς Σωκράτης τίς ἐστι μιαρώτατος καὶ διαφθείρει τοὺς νέους· καὶ ἐπειδάν τις αὐτοὺς ἐρωτᾷ ὅτι ποιῶν καὶ ὅτι διδάσκων, ἔχουσι μὲν οὐδὲν εἰπεῖν ἀλλʼ ἀγνοοῦσιν, ἵνα δὲ μὴ δοκῶσιν ἀπορεῖν, τὰ κατὰ πάντων τῶν φιλοσοφούντων πρόχειρα ταῦτα λέγουσιν, ὅτι τὰ μετέωρα καὶ τὰ ὑπὸ γῆς καὶ θεοὺς μὴ νομίζειν καὶ τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν. τὰ γὰρ ἀληθῆ οἴομαι οὐκ ἂν ἐθέλοιεν λέγειν, ὅτι κατάδηλοι γίγνονται προσποιούμενοι μὲν εἰδέναι, εἰδότες δὲ οὐδέν. ἅτε οὖν οἶμαι φιλότιμοι
y dicen que hay un tal Sócrates, un grandísimo malvado, que corrompe a los jóvenes; y cuando alguien les pregunta qué hace y qué enseña, no tienen nada que decir, sino que lo ignoran, pero, para no parecer perplejos, dicen lo que tienen a mano contra todos los que filosofan: que investiga las cosas celestes y las de debajo de la tierra, que no reconoce a los dioses y que hace más fuerte el argumento más débil. Pues lo verdadero, creo, no querrían decirlo: que quedan al descubierto fingiendo saber cuando no saben nada. Como son, pues, creo, ambiciosos
ὄντες καὶ σφοδροὶ καὶ πολλοί, καὶ συντεταμένως καὶ πιθανῶς λέγοντες περὶ ἐμοῦ, ἐμπεπλήκασιν ὑμῶν τὰ ὦτα καὶ πάλαι καὶ σφοδρῶς διαβάλλοντες. ἐκ τούτων καὶ Μέλητός μοι ἐπέθετο καὶ Ἄνυτος καὶ Λύκων, Μέλητος μὲν ὑπὲρ τῶν ποιητῶν ἀχθόμενος, Ἄνυτος δὲ ὑπὲρ τῶν δημιουργῶν καὶ
y vehementes y numerosos, y hablan de mí con empeño y de manera persuasiva, les han llenado los oídos desde hace tiempo calumniándome con vehemencia. De ahí se lanzaron contra mí Meleto, Ánito y Licón: Meleto irritado en nombre de los poetas, Ánito en nombre de los artesanos y
τῶν πολιτικῶν, Λύκων δὲ ὑπὲρ τῶν ῥητόρων· ὥστε, ὅπερ ἀρχόμενος ἐγὼ ἔλεγον, θαυμάζοιμʼ ἂν εἰ οἷός τʼ εἴην ἐγὼ ὑμῶν ταύτην τὴν διαβολὴν ἐξελέσθαι ἐν οὕτως ὀλίγῳ χρόνῳ οὕτω πολλὴν γεγονυῖαν. ταῦτʼ ἔστιν ὑμῖν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τἀληθῆ, καὶ ὑμᾶς οὔτε μέγα οὔτε μικρὸν ἀποκρυψάμενος ἐγὼ λέγω οὐδʼ ὑποστειλάμενος. καίτοι οἶδα σχεδὸν ὅτι αὐτοῖς τούτοις ἀπεχθάνομαι, ὃ καὶ τεκμήριον ὅτι ἀληθῆ λέγω καὶ ὅτι αὕτη ἐστὶν ἡ διαβολὴ ἡ ἐμὴ καὶ τὰ αἴτια
de los políticos, Licón en nombre de los oradores; de modo que, como decía al comenzar, me asombraría que yo pudiera arrancar de ustedes esta calumnia, tan grande ya, en tan poco tiempo. Esta es, atenienses, la verdad para ustedes, y les hablo sin haberles ocultado nada, ni grande ni pequeño, ni haber disimulado. Y sin embargo sé casi con certeza que me hago odioso precisamente por esto mismo, lo cual es también prueba de que digo la verdad, y de que esta es la calumnia contra mí y estas son sus
ταῦτά ἐστιν. καὶ ἐάντε νῦν ἐάντε αὖθις ζητήσητε ταῦτα, οὕτως εὑρήσετε. περὶ μὲν οὖν ὧν οἱ πρῶτοί μου κατήγοροι κατηγόρουν αὕτη ἔστω ἱκανὴ ἀπολογία πρὸς ὑμᾶς· πρὸς δὲ Μέλητον τὸν ἀγαθὸν καὶ φιλόπολιν, ὥς φησι, καὶ τοὺς ὑστέρους μετὰ ταῦτα πειράσομαι ἀπολογήσασθαι. αὖθις γὰρ δή, ὥσπερ ἑτέρων τούτων ὄντων κατηγόρων, λάβωμεν αὖ τὴν τούτων ἀντωμοσίαν. ἔχει δέ πως ὧδε· Σωκράτη φησὶν ἀδικεῖν τούς τε νέους διαφθείροντα καὶ θεοὺς οὓς ἡ πόλις
causas. Y ya sea ahora, ya sea más tarde, si lo investigan, así lo hallarán. Sobre lo que mis primeros acusadores me acusaban, sea esta una defensa suficiente ante ustedes; y ante Meleto, el bueno y amante de la ciudad, según dice, y los posteriores, intentaré defenderme después de esto. Pues, de nuevo, como si estos fueran otros acusadores, tomemos también su declaración jurada. Es más o menos así: dice que Sócrates comete injusticia corrompiendo a los jóvenes y no reconociendo los dioses que reconoce la ciudad,
νομίζει οὐ νομίζοντα, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινά. τὸ μὲν δὴ ἔγκλημα τοιοῦτόν ἐστιν· τούτου δὲ τοῦ ἐγκλήματος ἓν ἕκαστον ἐξετάσωμεν.φησὶ γὰρ δὴ τοὺς νέους ἀδικεῖν με διαφθείροντα. ἐγὼ δέ γε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἀδικεῖν φημι Μέλητον, ὅτι σπουδῇ χαριεντίζεται, ῥᾳδίως εἰς ἀγῶνα καθιστὰς ἀνθρώπους, περὶ πραγμάτων προσποιούμενος σπουδάζειν καὶ κήδεσθαι ὧν οὐδὲν τούτῳ πώποτε ἐμέλησεν· ὡς δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, πειράσομαι καὶ ὑμῖν ἐπιδεῖξαι. καί μοι δεῦρο, ὦ Μέλητε, εἰπέ· ἄλλο τι ἢ
sino otras divinidades nuevas. Tal es, pues, la acusación; examinemos cada uno de los puntos de esta acusación. Dice, en efecto, que yo cometo injusticia corrompiendo a los jóvenes. Yo, en cambio, atenienses, digo que comete injusticia Meleto, porque se burla en serio, llevando a la ligera a los hombres a juicio, fingiendo afanarse y preocuparse por asuntos de los que a este jamás le importó nada; y que esto es así, intentaré mostrárselo también a ustedes. Ven acá, Meleto, y dime: ¿acaso no✦
«Divinidades»: δαιμόνια, neutro derivado de dáimon (ser divino de rango inferior a los dioses).
περὶ πλείστου ποιῇ ὅπως ὡς βέλτιστοι οἱ νεώτεροι ἔσονται;ἔγωγε.ἴθι δή νυν εἰπὲ τούτοις, τίς αὐτοὺς βελτίους ποιεῖ; δῆλον γὰρ ὅτι οἶσθα, μέλον γέ σοι. τὸν μὲν γὰρ διαφθείροντα ἐξευρών, ὡς φῄς, ἐμέ, εἰσάγεις τουτοισὶ καὶ κατηγορεῖς· τὸν δὲ δὴ βελτίους ποιοῦντα ἴθι εἰπὲ καὶ μήνυσον αὐτοῖς τίς ἐστιν. —ὁρᾷς, ὦ Μέλητε, ὅτι σιγᾷς καὶ οὐκ ἔχεις εἰπεῖν; καίτοι οὐκ αἰσχρόν σοι δοκεῖ εἶναι καὶ ἱκανὸν τεκμήριον οὗ δὴ ἐγὼ λέγω, ὅτι σοι οὐδὲν μεμέληκεν; ἀλλʼ εἰπέ, ὠγαθέ, τίς αὐτοὺς ἀμείνους ποιεῖ;οἱ νόμοι.
tienes en la mayor estima que los jóvenes sean los mejores posibles? «Sí.» Anda, pues, di a estos quién los hace mejores; pues es evidente que lo sabes, ya que te importa. Porque, habiendo descubierto, según dices, a quien los corrompe, a mí, me traes ante estos y me acusas; y al que los hace mejores, anda, di y descúbreles quién es. ¿Ves, Meleto, que callas y no tienes qué decir? ¿Y no te parece vergonzoso, y prueba suficiente de lo que yo digo, que no te ha importado nada? Pero dime, buen hombre, ¿quién los hace mejores? «Las leyes.»
ἀλλʼ οὐ τοῦτο ἐρωτῶ, ὦ βέλτιστε, ἀλλὰ τίς ἄνθρωπος, ὅστις πρῶτον καὶ αὐτὸ τοῦτο οἶδε, τοὺς νόμους;οὗτοι, ὦ Σώκρατες, οἱ δικασταί.πῶς λέγεις, ὦ Μέλητε; οἵδε τοὺς νέους παιδεύειν οἷοί τέ εἰσι καὶ βελτίους ποιοῦσιν;μάλιστα.πότερον ἅπαντες, ἢ οἱ μὲν αὐτῶν, οἱ δʼ οὔ;ἅπαντες.εὖ γε νὴ τὴν Ἥραν λέγεις καὶ πολλὴν ἀφθονίαν τῶν ὠφελούντων. τί δὲ δή; οἱ δὲ ἀκροαταὶ βελτίους ποιοῦσιν
Pero no te pregunto eso, excelente amigo, sino qué hombre, que sepa primero precisamente esto mismo, las leyes. «Estos, Sócrates, los jueces.» ¿Cómo dices, Meleto? ¿Estos son capaces de educar a los jóvenes y los hacen mejores? «Sobre todo.» ¿Todos, o unos de ellos sí y otros no? «Todos.» ¡Bien, por Hera, lo que dices, y qué gran abundancia de benefactores! Y bien, ¿los oyentes hacen mejores a los jóvenes
ἢ οὔ;καὶ οὗτοι.τί δέ, οἱ βουλευταί;καὶ οἱ βουλευταί.ἀλλʼ ἄρα, ὦ Μέλητε, μὴ οἱ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, οἱ ἐκκλησιασταί, διαφθείρουσι τοὺς νεωτέρους; ἢ κἀκεῖνοι βελτίους ποιοῦσιν ἅπαντες;κἀκεῖνοι.πάντες ἄρα, ὡς ἔοικεν, Ἀθηναῖοι καλοὺς κἀγαθοὺς ποιοῦσι πλὴν ἐμοῦ, ἐγὼ δὲ μόνος διαφθείρω. οὕτω λέγεις;πάνυ σφόδρα ταῦτα λέγω.πολλήν γέ μου κατέγνωκας δυστυχίαν. καί μοι ἀπόκριναι· ἦ καὶ περὶ ἵππους οὕτω σοι δοκεῖ ἔχειν; οἱ μὲν
¿o no? «También estos.» ¿Y los consejeros? «También los consejeros.» Pero entonces, Meleto, ¿acaso los de la asamblea, los asambleístas, corrompen a los más jóvenes? ¿O también aquellos los hacen mejores, todos? «También aquellos.» Todos los atenienses, pues, según parece, los hacen hermosos y buenos, salvo yo, y yo solo los corrompo. ¿Así lo dices? «Con toda firmeza digo eso.» ¡Gran desdicha me has atribuido! Y respóndeme: ¿te parece que también con los caballos es así? ¿Que quienes los hacen
βελτίους ποιοῦντες αὐτοὺς πάντες ἄνθρωποι εἶναι, εἷς δέ τις ὁ διαφθείρων; ἢ τοὐναντίον τούτου πᾶν εἷς μέν τις ὁ βελτίους οἷός τʼ ὢν ποιεῖν ἢ πάνυ ὀλίγοι, οἱ ἱππικοί, οἱ δὲ πολλοὶ ἐάνπερ συνῶσι καὶ χρῶνται ἵπποις, διαφθείρουσιν; οὐχ οὕτως ἔχει, ὦ Μέλητε, καὶ περὶ ἵππων καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ζῴων; πάντως δήπου, ἐάντε σὺ καὶ Ἄνυτος οὐ φῆτε ἐάντε φῆτε· πολλὴ γὰρ ἄν τις εὐδαιμονία εἴη περὶ τοὺς νέους εἰ εἷς μὲν μόνος αὐτοὺς διαφθείρει, οἱ δʼ ἄλλοι
mejores son todos los hombres, y uno solo el que los corrompe? ¿O, al contrario, todo lo opuesto: uno solo es capaz de hacerlos mejores, o muy pocos, los entendidos en caballos, mientras que la mayoría, si tratan con caballos y los usan, los echan a perder? ¿No es así, Meleto, tanto con los caballos como con todos los demás animales? Desde luego, ya lo nieguen o lo afirmen tú y Ánito; pues sería gran felicidad para los jóvenes que uno solo los corrompiera y los demás
ὠφελοῦσιν. ἀλλὰ γάρ, ὦ Μέλητε, ἱκανῶς ἐπιδείκνυσαι ὅτι οὐδεπώποτε ἐφρόντισας τῶν νέων, καὶ σαφῶς ἀποφαίνεις τὴν σαυτοῦ ἀμέλειαν, ὅτι οὐδέν σοι μεμέληκεν περὶ ὧν ἐμὲ εἰσάγεις.ἔτι δὲ ἡμῖν εἰπέ, ὦ πρὸς Διὸς Μέλητε, πότερόν ἐστιν οἰκεῖν ἄμεινον ἐν πολίταις χρηστοῖς ἢ πονηροῖς; ὦ τάν, ἀπόκριναι· οὐδὲν γάρ τοι χαλεπὸν ἐρωτῶ. οὐχ οἱ μὲν πονηροὶ κακόν τι ἐργάζονται τοὺς ἀεὶ ἐγγυτάτω αὑτῶν ὄντας, οἱ δʼ ἀγαθοὶ ἀγαθόν τι;πάνυ γε.
ayudan. Pero, Meleto, bien muestras que jamás te preocupaste de los jóvenes, y claramente pones de manifiesto tu descuido, pues no te ha importado nada aquello por lo que me traes aquí. Dime todavía, Meleto, por Zeus: ¿es mejor vivir entre ciudadanos buenos o malos? Amigo, responde; no te pregunto nada difícil. ¿No es verdad que los malos hacen algún mal a quienes están siempre más cerca de ellos, y los buenos algún bien? «Sí, ciertamente.»
ἔστιν οὖν ὅστις βούλεται ὑπὸ τῶν συνόντων βλάπτεσθαι μᾶλλον ἢ ὠφελεῖσθαι; ἀποκρίνου, ὦ ἀγαθέ· καὶ γὰρ ὁ νόμος κελεύει ἀποκρίνεσθαι. ἔσθʼ ὅστις βούλεται βλάπτεσθαι;οὐ δῆτα.φέρε δή, πότερον ἐμὲ εἰσάγεις δεῦρο ὡς διαφθείροντα τοὺς νέους καὶ πονηροτέρους ποιοῦντα ἑκόντα ἢ ἄκοντα;ἑκόντα ἔγωγε.τί δῆτα, ὦ Μέλητε; τοσοῦτον σὺ ἐμοῦ σοφώτερος εἶ τηλικούτου ὄντος τηλικόσδε ὤν, ὥστε σὺ μὲν ἔγνωκας ὅτι οἱ μὲν κακοὶ κακόν τι ἐργάζονται ἀεὶ τοὺς μάλιστα πλησίον
¿Hay, pues, alguien que quiera ser dañado por quienes tratan con él más que beneficiado? Responde, buen hombre; pues también la ley manda responder. ¿Hay alguien que quiera ser dañado? «No, por cierto.» Vamos, pues: ¿me traes aquí como corruptor de los jóvenes y quien los hace peores, voluntaria o involuntariamente? «Voluntariamente, yo digo.» ¿Cómo es eso, Meleto? ¿Eres tú tanto más sabio que yo, siendo tú de tu edad y yo de la mía, que tú has comprendido que los malos hacen siempre algún mal a los que tienen más cerca
ἑαυτῶν, οἱ δὲ ἀγαθοὶ ἀγαθόν, ἐγὼ δὲ δὴ εἰς τοσοῦτον ἀμαθίας ἥκω ὥστε καὶ τοῦτʼ ἀγνοῶ, ὅτι ἐάν τινα μοχθηρὸν ποιήσω τῶν συνόντων, κινδυνεύσω κακόν τι λαβεῖν ὑπʼ αὐτοῦ, ὥστε τοῦτο ⟨τὸ⟩ τοσοῦτον κακὸν ἑκὼν ποιῶ, ὡς φῂς σύ; ταῦτα ἐγώ σοι οὐ πείθομαι, ὦ Μέλητε, οἶμαι δὲ οὐδὲ ἄλλον ἀνθρώπων οὐδένα· ἀλλʼ ἢ οὐ διαφθείρω, ἢ εἰ διαφθείρω,
y los buenos algún bien, y yo, en cambio, he llegado a tal punto de ignorancia que ignoro incluso esto: que si hago malvado a alguno de los que están conmigo, corro el riesgo de recibir de él algún mal, de modo que ⟨ese⟩ mal tan grande lo hago voluntariamente, como dices tú? Esto yo no te lo creo, Meleto, y pienso que tampoco ningún otro hombre; sino que o no corrompo, o si corrompo,
ἄκων, ὥστε σύ γε κατʼ ἀμφότερα ψεύδῃ. εἰ δὲ ἄκων διαφθείρω, τῶν τοιούτων ⟦καὶ ἀκουσίων⟧ ἁμαρτημάτων οὐ δεῦρο νόμος εἰσάγειν ἐστίν, ἀλλὰ ἰδίᾳ λαβόντα διδάσκειν καὶ νουθετεῖν· δῆλον γὰρ ὅτι ἐὰν μάθω, παύσομαι ὅ γε ἄκων ποιῶ. σὺ δὲ συγγενέσθαι μέν μοι καὶ διδάξαι ἔφυγες καὶ οὐκ ἠθέλησας, δεῦρο δὲ εἰσάγεις, οἷ νόμος ἐστὶν εἰσάγειν τοὺς κολάσεως δεομένους ἀλλʼ οὐ μαθήσεως. ἀλλὰ γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοῦτο μὲν ἤδη δῆλον
lo hago sin querer, de modo que tú mientes en ambos casos. Y si corrompo sin querer, para faltas de esa clase ⟦e involuntarias⟧ no es costumbre de la ley traer a nadie aquí, sino tomarlo aparte para instruirlo y amonestarlo; pues es evidente que, si aprendo, dejaré de hacer lo que hago sin querer. Tú, en cambio, evitaste tratarme y enseñarme, y no quisiste, y aquí me traes, adonde la ley manda traer a los que necesitan castigo y no instrucción. Pero, atenienses, esto ya es evidente,
οὑγὼ ἔλεγον, ὅτι Μελήτῳ τούτων οὔτε μέγα οὔτε μικρὸν πώποτε ἐμέλησεν. ὅμως δὲ δὴ λέγε ἡμῖν, πῶς με φῂς διαφθείρειν, ὦ Μέλητε, τοὺς νεωτέρους; ἢ δῆλον δὴ ὅτι κατὰ τὴν γραφὴν ἣν ἐγράψω θεοὺς διδάσκοντα μὴ νομίζειν οὓς ἡ πόλις νομίζει, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινά; οὐ ταῦτα λέγεις ὅτι διδάσκων διαφθείρω;πάνυ μὲν οὖν σφόδρα ταῦτα λέγω.πρὸς αὐτῶν τοίνυν, ὦ Μέλητε, τούτων τῶν θεῶν ὧν νῦν ὁ λόγος ἐστίν, εἰπὲ ἔτι σαφέστερον καὶ ἐμοὶ καὶ τοῖς ἀνδράσιν
lo que yo decía: que a Meleto jamás le importó de esto nada, ni mucho ni poco. Con todo, dinos, Meleto, cómo dices que corrompo a los más jóvenes. ¿O es evidente que, según la acusación que presentaste, enseñándoles a no reconocer los dioses que reconoce la ciudad, sino otras divinidades nuevas? ¿No dices que enseñando esto los corrompo? «Desde luego, con toda firmeza digo eso.» Por esos mismos dioses, pues, Meleto, de los que ahora se trata, dilo aún más claramente, a mí y a estos
τουτοισί. ἐγὼ γὰρ οὐ δύναμαι μαθεῖν πότερον λέγεις διδάσκειν με νομίζειν εἶναί τινας θεούς—καὶ αὐτὸς ἄρα νομίζω εἶναι θεοὺς καὶ οὐκ εἰμὶ τὸ παράπαν ἄθεος οὐδὲ ταύτῃ ἀδικῶ —οὐ μέντοι οὕσπερ γε ἡ πόλις ἀλλὰ ἑτέρους, καὶ τοῦτʼ ἔστιν ὅ μοι ἐγκαλεῖς, ὅτι ἑτέρους, ἢ παντάπασί με φῂς οὔτε αὐτὸν νομίζειν θεοὺς τούς τε ἄλλους ταῦτα διδάσκειν.ταῦτα λέγω, ὡς τὸ παράπαν οὐ νομίζεις θεούς.
hombres. Pues yo no puedo entender si dices que enseño a reconocer que hay algunos dioses —y entonces yo mismo reconozco que hay dioses y no soy en absoluto ateo ni cometo injusticia en esto—, pero no los que reconoce la ciudad, sino otros, y esto es lo que me reprochas, que sean otros; o si dices que yo mismo no reconozco ningún dios y que esto enseño a los demás. «Digo esto: que no reconoces dioses en absoluto.»
ὦ θαυμάσιε Μέλητε, ἵνα τί ταῦτα λέγεις; οὐδὲ ἥλιον οὐδὲ σελήνην ἄρα νομίζω θεοὺς εἶναι, ὥσπερ οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι;μὰ Δίʼ, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἐπεὶ τὸν μὲν ἥλιον λίθον φησὶν εἶναι, τὴν δὲ σελήνην γῆν.Ἀναξαγόρου οἴει κατηγορεῖν, ὦ φίλε Μέλητε; καὶ οὕτω καταφρονεῖς τῶνδε καὶ οἴει αὐτοὺς ἀπείρους γραμμάτων εἶναι ὥστε οὐκ εἰδέναι ὅτι τὰ Ἀναξαγόρου βιβλία τοῦ Κλαζομενίου γέμει τούτων τῶν λόγων; καὶ δὴ καὶ οἱ νέοι ταῦτα παρʼ ἐμοῦ μανθάνουσιν, ἃ ἔξεστιν ἐνίοτε εἰ πάνυ πολλοῦ δραχμῆς
¡Asombroso Meleto!, ¿para qué dices eso? ¿Entonces ni siquiera el sol ni la luna reconozco como dioses, como los demás hombres? «No, por Zeus, jueces, puesto que dice que el sol es una piedra y la luna, tierra.» ¿Crees que acusas a Anaxágoras, querido Meleto? ¿Y desprecias tanto a estos y los crees tan ayunos de letras que no saben que los libros de Anaxágoras de Clazómenas están llenos de tales razonamientos? Y además, ¿los jóvenes aprenden esto de mí, cuando pueden a veces, por una dracma a lo sumo,✦
Anaxágoras de Clazómenas, filósofo natural del siglo V a. C. «Dracma»: moneda de plata ateniense. «Orquesta»: espacio circular del ágora ateniense.
ἐκ τῆς ὀρχήστρας πριαμένοις Σωκράτους καταγελᾶν, ἐὰν προσποιῆται ἑαυτοῦ εἶναι, ἄλλως τε καὶ οὕτως ἄτοπα ὄντα; ἀλλʼ, ὦ πρὸς Διός, οὑτωσί σοι δοκῶ; οὐδένα νομίζω θεὸν εἶναι;οὐ μέντοι μὰ Δία οὐδʼ ὁπωστιοῦν.ἄπιστός γʼ εἶ, ὦ Μέλητε, καὶ ταῦτα μέντοι, ὡς ἐμοὶ δοκεῖς, σαυτῷ. ἐμοὶ γὰρ δοκεῖ οὑτοσί, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πάνυ εἶναι ὑβριστὴς καὶ ἀκόλαστος, καὶ ἀτεχνῶς τὴν γραφὴν ταύτην ὕβρει τινὶ καὶ ἀκολασίᾳ καὶ νεότητι γράψασθαι.
comprarlo en la orquesta y reírse de Sócrates, si pretende que son suyos, sobre todo siendo tan extravagantes? Pero, por Zeus, ¿así te parezco? ¿No reconozco a ningún dios? «No, por Zeus, en absoluto.» Eres increíble, Meleto, y, según me parece, ni tú mismo te crees. Pues este me parece, atenienses, muy insolente e intemperante, y que ha presentado esta acusación sencillamente por cierta insolencia, intemperancia y juventud.
ἔοικεν γὰρ ὥσπερ αἴνιγμα συντιθέντι διαπειρωμένῳ ἆρα γνώσεται Σωκράτης ὁ σοφὸς δὴ ἐμοῦ χαριεντιζομένου καὶ ἐναντίʼ ἐμαυτῷ λέγοντος, ἢ ἐξαπατήσω αὐτὸν καὶ τοὺς ἄλλους τοὺς ἀκούοντας; οὗτος γὰρ ἐμοὶ φαίνεται τὰ ἐναντία λέγειν αὐτὸς ἑαυτῷ ἐν τῇ γραφῇ ὥσπερ ἂν εἰ εἴποι· ἀδικεῖ Σωκράτης θεοὺς οὐ νομίζων, ἀλλὰ θεοὺς νομίζων. καίτοι τοῦτό ἐστι παίζοντος.συνεπισκέψασθε δή, ὦ ἄνδρες, ᾗ μοι φαίνεται ταῦτα λέγειν· σὺ δὲ ἡμῖν ἀπόκριναι, ὦ Μέλητε. ὑμεῖς δέ, ὅπερ
Parece, en efecto, que compone un enigma para probar: «¿Se dará cuenta Sócrates, el sabio, de que bromeo y digo cosas contradictorias, o lo engañaré a él y a los demás que escuchan?». Pues este me parece que dice cosas contrarias a sí mismo en la acusación, como si dijera: «Sócrates comete injusticia no reconociendo dioses, pero reconociendo dioses». Y esto es propio de quien juega. Examinen conmigo, señores, de qué manera me parece que dice esto; y tú respóndenos, Meleto. Y ustedes, como al principio les
κατʼ ἀρχὰς ὑμᾶς παρῃτησάμην, μέμνησθέ μοι μὴ θορυβεῖν ἐὰν ἐν τῷ εἰωθότι τρόπῳ τοὺς λόγους ποιῶμαι.ἔστιν ὅστις ἀνθρώπων, ὦ Μέλητε, ἀνθρώπεια μὲν νομίζει πράγματʼ εἶναι, ἀνθρώπους δὲ οὐ νομίζει; ἀποκρινέσθω, ὦ ἄνδρες, καὶ μὴ ἄλλα καὶ ἄλλα θορυβείτω· ἔσθʼ ὅστις ἵππους μὲν οὐ νομίζει, ἱππικὰ δὲ πράγματα; ἢ αὐλητὰς μὲν οὐ νομίζει εἶναι, αὐλητικὰ δὲ πράγματα; οὐκ ἔστιν, ὦ ἄριστε ἀνδρῶν· εἰ μὴ σὺ βούλει ἀποκρίνεσθαι, ἐγὼ σοὶ λέγω καὶ τοῖς ἄλλοις τουτοισί. ἀλλὰ τὸ ἐπὶ τούτῳ γε ἀπόκριναι·
pedí, acuérdense de no alborotar si hago mis razonamientos a mi modo acostumbrado. ¿Hay algún hombre, Meleto, que reconozca que existen asuntos humanos, pero no reconozca que existen hombres? Que responda, señores, y que no arme alboroto una y otra vez. ¿Hay quien no reconozca caballos, pero sí asuntos de caballos? ¿O quien no reconozca que existen flautistas, pero sí asuntos de flautistas? No lo hay, excelente amigo; si tú no quieres responder, te lo digo yo a ti y a estos otros. Pero responde al menos a lo que sigue:
ἔσθʼ ὅστις δαιμόνια μὲν νομίζει πράγματʼ εἶναι, δαίμονας δὲ οὐ νομίζει;οὐκ ἔστιν.ὡς ὤνησας ὅτι μόγις ἀπεκρίνω ὑπὸ τουτωνὶ ἀναγκαζόμενος. οὐκοῦν δαιμόνια μὲν φῄς με καὶ νομίζειν καὶ διδάσκειν, εἴτʼ οὖν καινὰ εἴτε παλαιά, ἀλλʼ οὖν δαιμόνιά γε νομίζω κατὰ τὸν σὸν λόγον, καὶ ταῦτα καὶ διωμόσω ἐν τῇ ἀντιγραφῇ. εἰ δὲ δαιμόνια νομίζω, καὶ δαίμονας δήπου πολλὴ ἀνάγκη νομίζειν μέ ἐστιν· οὐχ οὕτως ἔχει; ἔχει δή· τίθημι γάρ σε ὁμολογοῦντα, ἐπειδὴ οὐκ ἀποκρίνῃ. τοὺς δὲ
¿hay quien reconozca que existen asuntos demónicos, pero no reconozca divinidades? «No lo hay.» ¡Qué favor me has hecho al responder a duras penas, obligado por estos! Dices, pues, que yo reconozco y enseño asuntos demónicos, ya sean nuevos, ya antiguos; en todo caso, según tu razonamiento, reconozco asuntos demónicos, y esto lo juraste incluso en la declaración. Y si reconozco asuntos demónicos, es sin duda de toda necesidad que reconozca también divinidades; ¿no es así? Así es; pues te doy por conforme, ya que no respondes. Y a las divinidades,
δαίμονας οὐχὶ ἤτοι θεούς γε ἡγούμεθα ἢ θεῶν παῖδας; φῂς ἢ οὔ;πάνυ γε.οὐκοῦν εἴπερ δαίμονας ἡγοῦμαι, ὡς σὺ φῄς, εἰ μὲν θεοί τινές εἰσιν οἱ δαίμονες, τοῦτʼ ἂν εἴη ὃ ἐγώ φημί σε αἰνίττεσθαι καὶ χαριεντίζεσθαι, θεοὺς οὐχ ἡγούμενον φάναι με θεοὺς αὖ ἡγεῖσθαι πάλιν, ἐπειδήπερ γε δαίμονας ἡγοῦμαι· εἰ δʼ αὖ οἱ δαίμονες θεῶν παῖδές εἰσιν νόθοι τινὲς ἢ ἐκ νυμφῶν ἢ ἔκ τινων ἄλλων ὧν δὴ καὶ λέγονται, τίς ἂν ἀνθρώπων θεῶν μὲν παῖδας ἡγοῖτο εἶναι, θεοὺς δὲ μή; ὁμοίως γὰρ
¿no las tenemos o por dioses o por hijos de dioses? ¿Lo dices o no? «Sí, ciertamente.» Entonces, si tengo por divinidades, como tú dices, si las divinidades son algunos dioses, esto sería lo que yo digo que tú enigmatizas y bromeas, al decir que yo, no teniendo por dioses, tengo por dioses, puesto que tengo por divinidades; y si, por otra parte, las divinidades son hijos bastardos de dioses, o de ninfas o de otras madres de las que se dice que lo son, ¿qué hombre tendría por hijos de dioses a algunos y no por dioses? Pues sería igualmente
ἂν ἄτοπον εἴη ὥσπερ ἂν εἴ τις ἵππων μὲν παῖδας ἡγοῖτο ἢ καὶ ὄνων, τοὺς ἡμιόνους, ἵππους δὲ καὶ ὄνους μὴ ἡγοῖτο εἶναι. ἀλλʼ, ὦ Μέλητε, οὐκ ἔστιν ὅπως σὺ ταῦτα οὐχὶ ἀποπειρώμενος ἡμῶν ἐγράψω τὴν γραφὴν ταύτην ἢ ἀπορῶν ὅτι ἐγκαλοῖς ἐμοὶ ἀληθὲς ἀδίκημα· ὅπως δὲ σύ τινα πείθοις ἂν καὶ σμικρὸν νοῦν ἔχοντα ἀνθρώπων, ὡς οὐ τοῦ αὐτοῦ ἔστιν καὶ δαιμόνια καὶ θεῖα ἡγεῖσθαι, καὶ αὖ τοῦ αὐτοῦ μήτε
absurdo que si alguien tuviera por hijos de caballos, o también de asnos, a los mulos, y no tuviera por existentes caballos y asnos. Pero, Meleto, no hay manera de que no hayas presentado esta acusación para ponernos a prueba o por no tener qué acusarme de un delito verdadero; y que tú persuadas a algún hombre que tenga siquiera un poco de entendimiento de que no es propio de la misma persona tener por reales cosas demónicas y divinas, y de nuevo, de la misma persona, no tener por reales ni divinidades ni
δαίμονας μήτε θεοὺς μήτε ἥρωας, οὐδεμία μηχανή ἐστιν. ἀλλὰ γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὡς μὲν ἐγὼ οὐκ ἀδικῶ κατὰ τὴν Μελήτου γραφήν, οὐ πολλῆς μοι δοκεῖ εἶναι ἀπολογίας, ἀλλὰ ἱκανὰ καὶ ταῦτα· ὃ δὲ καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἔλεγον, ὅτι πολλή μοι ἀπέχθεια γέγονεν καὶ πρὸς πολλούς, εὖ ἴστε ὅτι ἀληθές ἐστιν. καὶ τοῦτʼ ἔστιν ὃ ἐμὲ αἱρεῖ, ἐάνπερ αἱρῇ, οὐ Μέλητος οὐδὲ Ἄνυτος ἀλλʼ ἡ τῶν πολλῶν διαβολή τε καὶ φθόνος. ἃ δὴ πολλοὺς καὶ ἄλλους καὶ ἀγαθοὺς
dioses ni héroes, no hay medio alguno. Pero, atenienses, que yo no cometo injusticia según la acusación de Meleto, no me parece que requiera mucha defensa, sino que bastan también estas cosas; en cambio, lo que decía también antes, que me ha surgido mucha enemistad y contra muchos, sepan bien que es verdad. Y esto es lo que me condenará, si me condena, no Meleto ni Ánito, sino la calumnia y la envidia de la multitud. Esto ha condenado ya a muchos otros hombres, y buenos
ἄνδρας ᾕρηκεν, οἶμαι δὲ καὶ αἱρήσει· οὐδὲν δὲ δεινὸν μὴ ἐν ἐμοὶ στῇ. ἴσως ἂν οὖν εἴποι τις· εἶτʼ οὐκ αἰσχύνῃ, ὦ Σώκρατες, τοιοῦτον ἐπιτήδευμα ἐπιτηδεύσας ἐξ οὗ κινδυνεύεις νυνὶ ἀποθανεῖν; ἐγὼ δὲ τούτῳ ἂν δίκαιον λόγον ἀντείποιμι, ὅτι οὐ καλῶς λέγεις, ὦ ἄνθρωπε, εἰ οἴει δεῖν κίνδυνον ὑπολογίζεσθαι τοῦ ζῆν ἢ τεθνάναι ἄνδρα ὅτου τι καὶ σμικρὸν ὄφελός ἐστιν, ἀλλʼ οὐκ ἐκεῖνο μόνον σκοπεῖν ὅταν πράττῃ, πότερον δίκαια ἢ ἄδικα πράττει, καὶ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ ἔργα ἢ κακοῦ. φαῦλοι
también, y creo que condenará aún; y no hay temor de que se detenga en mí. Quizá diría alguien: «¿Y no te avergüenzas, Sócrates, de haberte dedicado a una ocupación tal por la que corres ahora el riesgo de morir?». Yo le replicaría con justa razón: «No hablas bien, hombre, si piensas que quien tenga algún provecho, aunque sea pequeño, debe calcular el riesgo de vivir o morir, y no considerar solo esto cuando actúa: si hace cosas justas o injustas, y obras propias de un hombre bueno o de uno malo. Pues serían
γὰρ ἂν τῷ γε σῷ λόγῳ εἶεν τῶν ἡμιθέων ὅσοι ἐν Τροίᾳ τετελευτήκασιν οἵ τε ἄλλοι καὶ ὁ τῆς Θέτιδος υἱός, ὃς τοσοῦτον τοῦ κινδύνου κατεφρόνησεν παρὰ τὸ αἰσχρόν τι ὑπομεῖναι ὥστε, ἐπειδὴ εἶπεν ἡ μήτηρ αὐτῷ προθυμουμένῳ Ἕκτορα ἀποκτεῖναι, θεὸς οὖσα, οὑτωσί πως, ὡς ἐγὼ οἶμαι· ὦ παῖ, εἰ τιμωρήσεις Πατρόκλῳ τῷ ἑταίρῳ τὸν φόνον καὶ Ἕκτορα ἀποκτενεῖς, αὐτὸς ἀποθανῇ—αὐτίκα γάρ τοι, φησί, μεθʼ Ἕκτορα πότμος ἑτοῖμος —ὁ δὲ τοῦτο ἀκούσας τοῦ μὲν θανάτου καὶ τοῦ κινδύνου ὠλιγώρησε, πολὺ δὲ μᾶλλον
viles, según tu razonamiento, los semidioses que murieron en Troya, tanto los demás como el hijo de Tetis, que despreció tanto el peligro frente a soportar algo vergonzoso que, cuando su madre, siendo diosa, le dijo, estando él ansioso de matar a Héctor, algo así como esto, según creo: ‘Hijo, si vengas la muerte de tu compañero Patroclo y matas a Héctor, tú mismo morirás —pues enseguida, dice, después de Héctor te aguarda tu destino’—, él, al oír esto, hizo poco caso de la muerte y del peligro, y temiendo mucho más✦
Aquiles, «hijo de Tetis», y su madre Tetis: cf. Homero, Ilíada 18.96 («te aguarda tu destino»); 18.98 y 18.104 («Muera yo enseguida…», «carga inútil de la tierra»).
δείσας τὸ ζῆν κακὸς ὢν καὶ τοῖς φίλοις μὴ τιμωρεῖν, αὐτίκα, φησί, τεθναίην, δίκην ἐπιθεὶς τῷ ἀδικοῦντι, ἵνα μὴ ἐνθάδε μένω καταγέλαστος παρὰ νηυσὶ κορωνίσιν ἄχθος ἀρούρης. ὴ αὐτὸν οἴει φροντίσαι θανάτου καὶ κινδύνου;οὕτω γὰρ ἔχει, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τῇ ἀληθείᾳ· οὗ ἄν τις ἑαυτὸν τάξῃ ἡγησάμενος βέλτιστον εἶναι ἢ ὑπʼ ἄρχοντος ταχθῇ, ἐνταῦθα δεῖ, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, μένοντα κινδυνεύειν, μηδὲν ὑπολογιζόμενον μήτε θάνατον μήτε ἄλλο μηδὲν πρὸ τοῦ αἰσχροῦ. ἐγὼ οὖν δεινὰ ἂν εἴην εἰργασμένος, ὦ ἄνδρες
vivir siendo cobarde y no vengar a sus amigos: ‘Muera yo enseguida —dice—, tras castigar al que obró mal, para no quedarme aquí hecho irrisión junto a las naves corvas, carga inútil de la tierra’. ¿Crees que él se preocupó de la muerte y del peligro?». Así es, en verdad, atenienses: donde uno se ha puesto a sí mismo, juzgando que es lo mejor, o donde ha sido puesto por un jefe, allí hay que quedarse y correr el riesgo, a mi parecer, sin tener en cuenta ni la muerte ni ninguna otra cosa antes que lo vergonzoso. Yo, pues, habría obrado de modo terrible, atenienses,
Ἀθηναῖοι, εἰ ὅτε μέν με οἱ ἄρχοντες ἔταττον, οὓς ὑμεῖς εἵλεσθε ἄρχειν μου, καὶ ἐν Ποτειδαίᾳ καὶ ἐν Ἀμφιπόλει καὶ ἐπὶ Δηλίῳ, τότε μὲν οὗ ἐκεῖνοι ἔταττον ἔμενον ὥσπερ καὶ ἄλλος τις καὶ ἐκινδύνευον ἀποθανεῖν, τοῦ δὲ θεοῦ τάττοντος, ὡς ἐγὼ ᾠήθην τε καὶ ὑπέλαβον, φιλοσοφοῦντά με δεῖν ζῆν καὶ ἐξετάζοντα ἐμαυτὸν καὶ τοὺς ἄλλους, ἐνταῦθα δὲ φοβηθεὶς ἢ θάνατον
si, cuando los jefes que ustedes eligieron para mandarme me ordenaban, en Potidea, en Anfípolis y en Delio, entonces me quedaba donde ellos me ordenaban, como cualquier otro, y corría el riesgo de morir, pero cuando el dios me ordena, según yo creí y entendí, que debo vivir filosofando y examinándome a mí mismo y a los demás, entonces, por temor a la muerte✦
Potidea (432–429 a. C.), Anfípolis (422 a. C.) y Delio (424 a. C.): campañas militares en las que Sócrates sirvió como hoplita.
ἢ ἄλλʼ ὁτιοῦν πρᾶγμα λίποιμι τὴν τάξιν. δεινόν τἂν εἴη, καὶ ὡς ἀληθῶς τότʼ ἄν με δικαίως εἰσάγοι τις εἰς δικαστήριον, ὅτι οὐ νομίζω θεοὺς εἶναι ἀπειθῶν τῇ μαντείᾳ καὶ δεδιὼς θάνατον καὶ οἰόμενος σοφὸς εἶναι οὐκ ὤν. τὸ γάρ τοι θάνατον δεδιέναι, ὦ ἄνδρες, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ δοκεῖν σοφὸν εἶναι μὴ ὄντα· δοκεῖν γὰρ εἰδέναι ἐστὶν ἃ οὐκ οἶδεν. οἶδε μὲν γὰρ οὐδεὶς τὸν θάνατον οὐδʼ εἰ τυγχάνει τῷ ἀνθρώπῳ πάντων μέγιστον ὂν τῶν ἀγαθῶν, δεδίασι δʼ ὡς εὖ εἰδότες
o a cualquier otra cosa, abandonara el puesto. Sería terrible, y entonces sí con verdad alguien podría con justicia llevarme a un tribunal por no reconocer que existen dioses, desobedeciendo al oráculo, temiendo la muerte y creyéndome sabio sin serlo. Pues temer a la muerte, señores, no es otra cosa que creerse sabio sin serlo; pues es creer saber lo que no se sabe. Nadie, en efecto, conoce la muerte, ni si resulta ser para el hombre el mayor de todos los bienes, y la temen como si supieran bien
ὅτι μέγιστον τῶν κακῶν ἐστι. καίτοι πῶς οὐκ ἀμαθία ἐστὶν αὕτη ἡ ἐπονείδιστος, ἡ τοῦ οἴεσθαι εἰδέναι ἃ οὐκ οἶδεν; ἐγὼ δʼ, ὦ ἄνδρες, τούτῳ καὶ ἐνταῦθα ἴσως διαφέρω τῶν πολλῶν ἀνθρώπων, καὶ εἰ δή τῳ σοφώτερός του φαίην εἶναι, τούτῳ ἄν, ὅτι οὐκ εἰδὼς ἱκανῶς περὶ τῶν ἐν Ἅιδου οὕτω καὶ οἴομαι οὐκ εἰδέναι· τὸ δὲ ἀδικεῖν καὶ ἀπειθεῖν τῷ βελτίονι καὶ θεῷ καὶ ἀνθρώπῳ, ὅτι κακὸν καὶ αἰσχρόν ἐστιν οἶδα. πρὸ οὖν τῶν κακῶν ὧν οἶδα ὅτι κακά ἐστιν, ἃ μὴ οἶδα εἰ καὶ ἀγαθὰ ὄντα τυγχάνει οὐδέποτε φοβήσομαι οὐδὲ φεύξομαι· ὥστε οὐδʼ εἴ
que es el mayor de los males. Y sin embargo, ¿cómo no es esta ignorancia, la vergonzosa, la de creer saber lo que no se sabe? Yo, señores, quizá en esto también me diferencio de la mayoría de los hombres, y si dijera ser más sabio que alguien en algo, sería en esto: que, no sabiendo bastante de lo que hay en el Hades, así también creo no saber; pero cometer injusticia y desobedecer al que es mejor, sea dios u hombre, sé que es malo y vergonzoso. Por eso, antes que los males que sé que son males, lo que no sé si, siendo bueno, resulta serlo, jamás lo temeré ni huiré de ello; de modo que ni aunque✦
«El Hades»: la morada de los muertos.
με νῦν ὑμεῖς ἀφίετε Ἀνύτῳ ἀπιστήσαντες, ὃς ἔφη ἢ τὴν ἀρχὴν οὐ δεῖν ἐμὲ δεῦρο εἰσελθεῖν ἤ, ἐπειδὴ εἰσῆλθον, οὐχ οἷόν τʼ εἶναι τὸ μὴ ἀποκτεῖναί με, λέγων πρὸς ὑμᾶς ὡς εἰ διαφευξοίμην ἤδη ⟦ἂν⟧ ὑμῶν οἱ ὑεῖς ἐπιτηδεύοντες ἃ Σωκράτης διδάσκει πάντες παντάπασι διαφθαρήσονται, —εἴ μοι πρὸς ταῦτα εἴποιτε· ὦ Σώκρατες, νῦν μὲν Ἀνύτῳ οὐ πεισόμεθα ἀλλʼ ἀφίεμέν σε, ἐπὶ τούτῳ μέντοι, ἐφʼ ᾧτε μηκέτι ἐν ταύτῃ τῇ ζητήσει διατρίβειν μηδὲ φιλοσοφεῖν· ἐὰν δὲ
ustedes me absuelvan ahora, desconfiando de Ánito, que dijo que o bien no debía yo haber comparecido aquí en absoluto o, una vez comparecido, era imposible no matarme, diciéndoles que si yo escapaba ya, ⟦en tal caso⟧ sus hijos, ocupándose de lo que Sócrates enseña, se corromperían todos por completo —si me dijeran a esto: «Sócrates, ahora no haremos caso a Ánito, sino que te absolvemos, con esta condición, sin embargo, de que ya no pases el tiempo en esta investigación ni filosofes; y si
ἁλῷς ἔτι τοῦτο πράττων, ἀποθανῇ —εἰ οὖν με, ὅπερ εἶπον, ἐπὶ τούτοις ἀφίοιτε, εἴποιμʼ ἂν ὑμῖν ὅτι ἐγὼ ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἀσπάζομαι μὲν καὶ φιλῶ, πείσομαι δὲ μᾶλλον τῷ θεῷ ἢ ὑμῖν, καὶ ἕωσπερ ἂν ἐμπνέω καὶ οἷός τε ὦ, οὐ μὴ παύσωμαι φιλοσοφῶν καὶ ὑμῖν παρακελευόμενός τε καὶ ἐνδεικνύμενος ὅτῳ ἂν ἀεὶ ἐντυγχάνω ὑμῶν, λέγων οἷάπερ εἴωθα, ὅτι ὦ ἄριστε ἀνδρῶν, Ἀθηναῖος ὤν, πόλεως τῆς μεγίστης καὶ εὐδοκιμωτάτης εἰς σοφίαν καὶ ἰσχύν, χρημάτων μὲν οὐκ αἰσχύνῃ ἐπιμελούμενος ὅπως σοι ἔσται ὡς πλεῖστα,
eres sorprendido haciendo aún esto, morirás»—, si, como dije, me absolvieran con estas condiciones, yo les diría: «Los saludo y los aprecio, atenienses, pero obedeceré al dios más que a ustedes, y mientras respire y sea capaz, no dejaré de filosofar, exhortándolos y mostrándoselo a cualquiera de ustedes con quien me encuentre, diciendo lo que acostumbro: ‘Excelente hombre, siendo ateniense, de la ciudad más grande y más famosa por su sabiduría y poder, ¿no te avergüenzas de cuidarte de que tengas la mayor cantidad posible de dinero,
καὶ δόξης καὶ τιμῆς, φρονήσεως δὲ καὶ ἀληθείας καὶ τῆς ψυχῆς ὅπως ὡς βελτίστη ἔσται οὐκ ἐπιμελῇ οὐδὲ φροντίζεις; καὶ ἐάν τις ὑμῶν ἀμφισβητήσῃ καὶ φῇ ἐπιμελεῖσθαι, οὐκ εὐθὺς ἀφήσω αὐτὸν οὐδʼ ἄπειμι, ἀλλʼ ἐρήσομαι αὐτὸν καὶ ἐξετάσω καὶ ἐλέγξω, καὶ ἐάν μοι μὴ δοκῇ κεκτῆσθαι ἀρετήν,
de fama y de honra, pero de la sensatez, de la verdad y del alma, de que sea lo mejor posible, no te cuidas ni te preocupas?’. Y si alguno de ustedes discute y afirma que se cuida, no lo soltaré enseguida ni me iré, sino que lo interrogaré, lo examinaré y lo refutaré, y si me parece que no posee virtud,✦
«Alma»: psyché. «Sensatez»: phrónesis.
φάναι δέ, ὀνειδιῶ ὅτι τὰ πλείστου ἄξια περὶ ἐλαχίστου ποιεῖται, τὰ δὲ φαυλότερα περὶ πλείονος. ταῦτα καὶ νεωτέρῳ καὶ πρεσβυτέρῳ ὅτῳ ἂν ἐντυγχάνω ποιήσω, καὶ ξένῳ καὶ ἀστῷ, μᾶλλον δὲ τοῖς ἀστοῖς, ὅσῳ μου ἐγγυτέρω ἐστὲ γένει. ταῦτα γὰρ κελεύει ὁ θεός, εὖ ἴστε, καὶ ἐγὼ οἴομαι οὐδέν πω ὑμῖν μεῖζον ἀγαθὸν γενέσθαι ἐν τῇ πόλει ἢ τὴν ἐμὴν τῷ θεῷ ὑπηρεσίαν. οὐδὲν γὰρ ἄλλο πράττων ἐγὼ περιέρχομαι ἢ πείθων ὑμῶν καὶ νεωτέρους καὶ πρεσβυτέρους μήτε σωμάτων
pero lo afirma, le reprocharé que estima en muy poco lo que más vale y en más lo que vale menos. Esto haré con joven y con viejo, con cualquiera con quien me encuentre, extranjero y ciudadano, y más con los ciudadanos, cuanto más cercanos a mí son por linaje. Pues esto lo ordena el dios, sépanlo bien, y yo creo que ningún bien mayor ha llegado a ustedes en la ciudad que mi servicio al dios. Pues nada más hago al andar por ahí que persuadirlos, jóvenes y viejos, de no cuidarse ni de los cuerpos
ἐπιμελεῖσθαι μήτε χρημάτων πρότερον μηδὲ οὕτω σφόδρα ὡς τῆς ψυχῆς ὅπως ὡς ἀρίστη ἔσται, λέγων ὅτι οὐκ ἐκ χρημάτων ἀρετὴ γίγνεται, ἀλλʼ ἐξ ἀρετῆς χρήματα καὶ τὰ ἄλλα ἀγαθὰ τοῖς ἀνθρώποις ἅπαντα καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ. εἰ μὲν οὖν ταῦτα λέγων διαφθείρω τοὺς νέους, ταῦτʼ ἂν εἴη βλαβερά· εἰ δέ τίς μέ φησιν ἄλλα λέγειν ἢ ταῦτα, οὐδὲν λέγει. πρὸς ταῦτα, φαίην ἄν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἢ πείθεσθε Ἀνύτῳ ἢ μή, καὶ ἢ ἀφίετέ με ἢ μή, ὡς ἐμοῦ οὐκ
ni del dinero antes ni con tanto empeño como del alma, para que sea lo mejor posible, diciéndoles: «No de las riquezas nace la virtud, sino de la virtud las riquezas y todos los demás bienes para los hombres, en lo privado y en lo público». Si diciendo esto corrompo a los jóvenes, esto sería dañino; pero si alguien afirma que digo otra cosa que esto, no dice nada. Ante esto, diría yo, atenienses, háganle caso a Ánito o no, y absuélvanme o no, en la certeza de que yo no
ἂν ποιήσαντος ἄλλα, οὐδʼ εἰ μέλλω πολλάκις τεθνάναι.μὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἀλλʼ ἐμμείνατέ μοι οἷς ἐδεήθην ὑμῶν, μὴ θορυβεῖν ἐφʼ οἷς ἂν λέγω ἀλλʼ ἀκούειν· καὶ γάρ, ὡς ἐγὼ οἶμαι, ὀνήσεσθε ἀκούοντες. μέλλω γὰρ οὖν ἄττα ὑμῖν ἐρεῖν καὶ ἄλλα ἐφʼ οἷς ἴσως βοήσεσθε· ἀλλὰ μηδαμῶς ποιεῖτε τοῦτο. εὖ γὰρ ἴστε, ἐάν με ἀποκτείνητε τοιοῦτον ὄντα οἷον ἐγὼ λέγω, οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς· ἐμὲ μὲν γὰρ οὐδὲν ἂν βλάψειεν οὔτε Μέλητος οὔτε Ἄνυτος—οὐδὲ γὰρ ἂν δύναιτο—οὐ γὰρ οἴομαι θεμιτὸν
haría otra cosa, ni aunque hubiera de morir muchas veces. No alboroten, atenienses, sino mantengan lo que les pedí: no alborotar por lo que digo, sino escuchar; pues, según creo, sacarán provecho de oírme. Voy, en efecto, a decirles algunas cosas más por las que quizá gritarán; pero no lo hagan de ningún modo. Sepan bien que, si me matan siendo tal como digo que soy, no me dañarán a mí más que a ustedes mismos; pues a mí nada podría dañarme ni Meleto ni Ánito —ni podrían—, pues no creo que sea lícito
εἶναι ἀμείνονι ἀνδρὶ ὑπὸ χείρονος βλάπτεσθαι. ἀποκτείνειε μεντἂν ἴσως ἢ ἐξελάσειεν ἢ ἀτιμώσειεν· ἀλλὰ ταῦτα οὗτος μὲν ἴσως οἴεται καὶ ἄλλος τίς που μεγάλα κακά, ἐγὼ δʼ οὐκ οἴομαι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ποιεῖν ἃ οὑτοσὶ νῦν ποιεῖ, ἄνδρα ἀδίκως ἐπιχειρεῖν ἀποκτεινύναι. νῦν οὖν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πολλοῦ δέω ἐγὼ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ἀπολογεῖσθαι, ὥς τις ἂν οἴοιτο, ἀλλὰ ὑπὲρ ὑμῶν, μή τι ἐξαμάρτητε περὶ τὴν τοῦ
que un hombre mejor sea dañado por uno peor. Podría quizá matarme, o desterrarme, o privarme de derechos; pero esto lo creerá este, quizá, y algún otro, grandes males; yo no lo creo, sino que es mucho mayor mal hacer lo que este hace ahora, intentar matar injustamente a un hombre. Ahora, pues, atenienses, estoy lejos de defenderme en mi propio favor, como alguien podría pensar, sino en favor de ustedes, para que no yerren en lo referente al
θεοῦ δόσιν ὑμῖν ἐμοῦ καταψηφισάμενοι. ἐὰν γάρ με ἀποκτείνητε, οὐ ῥᾳδίως ἄλλον τοιοῦτον εὑρήσετε, ἀτεχνῶς—εἰ καὶ γελοιότερον εἰπεῖν—προσκείμενον τῇ πόλει ὑπὸ τοῦ θεοῦ ὥσπερ ἵππῳ μεγάλῳ μὲν καὶ γενναίῳ, ὑπὸ μεγέθους δὲ νωθεστέρῳ καὶ δεομένῳ ἐγείρεσθαι ὑπὸ μύωπός τινος, οἷον δή μοι δοκεῖ ὁ θεὸς ἐμὲ τῇ πόλει προστεθηκέναι τοιοῦτόν τινα, ὃς ὑμᾶς ἐγείρων καὶ πείθων καὶ ὀνειδίζων ἕνα ἕκαστον
don del dios a ustedes condenándome. Pues si me matan, no encontrarán fácilmente a otro así, sencillamente —aunque sea algo risible decirlo— puesto junto a la ciudad por el dios como a un caballo grande y noble, pero algo perezoso por su tamaño y necesitado de ser despertado por una especie de tábano; tal me parece que el dios me ha puesto junto a la ciudad, alguien que, despertándolos, persuadiéndolos y reprochándoles, a cada uno
οὐδὲν παύομαι τὴν ἡμέραν ὅλην πανταχοῦ προσκαθίζων. τοιοῦτος οὖν ἄλλος οὐ ῥᾳδίως ὑμῖν γενήσεται, ὦ ἄνδρες, ἀλλʼ ἐὰν ἐμοὶ πείθησθε, φείσεσθέ μου· ὑμεῖς δʼ ἴσως τάχʼ ἂν ἀχθόμενοι, ὥσπερ οἱ νυστάζοντες ἐγειρόμενοι, κρούσαντες ἄν με, πειθόμενοι Ἀνύτῳ, ῥᾳδίως ἂν ἀποκτείναιτε, εἶτα τὸν λοιπὸν βίον καθεύδοντες διατελοῖτε ἄν, εἰ μή τινα ἄλλον ὁ θεὸς ὑμῖν ἐπιπέμψειεν κηδόμενος ὑμῶν. ὅτι δʼ ἐγὼ τυγχάνω ὢν τοιοῦτος οἷος ὑπὸ τοῦ θεοῦ τῇ πόλει δεδόσθαι, ἐνθένδε
no dejo de posarme [junto a ustedes] todo el día, en todas partes. Otro así no les surgirá fácilmente, señores; si me hacen caso, me perdonarán. Pero ustedes, quizá irritados, como los que se despiertan adormilados, dándome un golpe, haciendo caso a Ánito, me matarían con facilidad, y luego pasarían el resto de la vida durmiendo, si el dios, preocupado por ustedes, no les enviara a algún otro. Que yo soy tal como para haber sido dado por el dios a la ciudad, de aquí
ἂν κατανοήσαιτε· οὐ γὰρ ἀνθρωπίνῳ ἔοικε τὸ ἐμὲ τῶν μὲν ἐμαυτοῦ πάντων ἠμεληκέναι καὶ ἀνέχεσθαι τῶν οἰκείων ἀμελουμένων τοσαῦτα ἤδη ἔτη, τὸ δὲ ὑμέτερον πράττειν ἀεί, ἰδίᾳ ἑκάστῳ προσιόντα ὥσπερ πατέρα ἢ ἀδελφὸν πρεσβύτερον πείθοντα ἐπιμελεῖσθαι ἀρετῆς. καὶ εἰ μέν τι ἀπὸ τούτων ἀπέλαυον καὶ μισθὸν λαμβάνων ταῦτα παρεκελευόμην, εἶχον ἄν τινα λόγον· νῦν δὲ ὁρᾶτε δὴ καὶ αὐτοὶ ὅτι οἱ κατήγοροι τἆλλα πάντα ἀναισχύντως οὕτω κατηγοροῦντες τοῦτό γε οὐχ οἷοί τε ἐγένοντο ἀπαναισχυντῆσαι
podrían comprenderlo: pues no parece propio de un hombre que yo haya descuidado todo lo mío y soporte que lo de mi casa esté descuidado desde hace tantos años, y me ocupe siempre de lo de ustedes, acercándome a cada uno en privado como un padre o un hermano mayor, persuadiéndolo de que se preocupe de la virtud. Y si sacara algún provecho de esto y cobrando un salario los exhortara, tendría algún motivo; pero ahora ven ustedes mismos que los acusadores, que tan desvergonzadamente acusan de todo lo demás, no han podido llegar a tal desvergüenza
παρασχόμενοι μάρτυρα, ὡς ἐγώ ποτέ τινα ἢ ἐπραξάμην μισθὸν ἢ ᾔτησα. ἱκανὸν γάρ, οἶμαι, ἐγὼ παρέχομαι τὸν μάρτυρα ὡς ἀληθῆ λέγω, τὴν πενίαν. ἴσως ἂν οὖν δόξειεν ἄτοπον εἶναι, ὅτι δὴ ἐγὼ ἰδίᾳ μὲν ταῦτα συμβουλεύω περιιὼν καὶ πολυπραγμονῶ, δημοσίᾳ δὲ οὐ τολμῶ ἀναβαίνων εἰς τὸ πλῆθος τὸ ὑμέτερον συμβουλεύειν τῇ πόλει. τούτου δὲ αἴτιόν ἐστιν ὃ ὑμεῖς ἐμοῦ πολλάκις ἀκηκόατε πολλαχοῦ λέγοντος, ὅτι μοι θεῖόν τι καὶ
de presentar un testigo de que yo alguna vez cobré o pedí salario. Pues presento, creo, un testigo suficiente de que digo la verdad: mi pobreza. Quizá parezca extraño que yo aconseje esto en privado andando de un lado a otro y me meta en todo, pero en público no me atreva a subir ante la multitud de ustedes a aconsejar a la ciudad. La causa de esto es lo que ustedes me han oído decir muchas veces en muchos lugares: que me ocurre algo divino y
δαιμόνιον γίγνεται ⟦φωνή⟧, ὃ δὴ καὶ ἐν τῇ γραφῇ ἐπικωμῳδῶν Μέλητος ἐγράψατο. ἐμοὶ δὲ τοῦτʼ ἔστιν ἐκ παιδὸς ἀρξάμενον, φωνή τις γιγνομένη, ἣ ὅταν γένηται, ἀεὶ ἀποτρέπει με τοῦτο ὃ ἂν μέλλω πράττειν, προτρέπει δὲ οὔποτε. τοῦτʼ ἔστιν ὅ μοι ἐναντιοῦται τὰ πολιτικὰ πράττειν, καὶ παγκάλως γέ μοι δοκεῖ ἐναντιοῦσθαι· εὖ γὰρ ἴστε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, εἰ ἐγὼ πάλαι ἐπεχείρησα πράττειν τὰ πολιτικὰ πράγματα, πάλαι ἂν ἀπολώλη καὶ οὔτʼ ἂν ὑμᾶς ὠφελήκη
demónico ⟦una voz⟧, lo que Meleto, burlándose, escribió también en la acusación. Esto me ocurre desde niño: una cierta voz que se produce, y cuando se produce, siempre me aparta de lo que estoy a punto de hacer, pero nunca me impulsa. Esto es lo que se opone a que yo me dedique a la política, y me parece que se opone muy hermosamente; pues sepan bien, atenienses, que si yo hubiera intentado hace tiempo dedicarme a los asuntos políticos, hace tiempo habría perecido y no habría beneficiado en nada ni a ustedes✦
«Algo divino y demónico»: θεῖόν τι καὶ δαιμόνιον, la llamada «señal divina» (to daimónion) de Sócrates.
οὐδὲν οὔτʼ ἂν ἐμαυτόν. καί μοι μὴ ἄχθεσθε λέγοντι τἀληθῆ· οὐ γὰρ ἔστιν ὅστις ἀνθρώπων σωθήσεται οὔτε ὑμῖν οὔτε ἄλλῳ πλήθει οὐδενὶ γνησίως ἐναντιούμενος καὶ διακωλύων πολλὰ ἄδικα καὶ παράνομα ἐν τῇ πόλει γίγνεσθαι, ἀλλʼ
ni a mí mismo. Y no se enojen conmigo si les digo la verdad: no hay hombre que se salve oponiéndose genuinamente a ustedes o a cualquier otra multitud e impidiendo que ocurran en la ciudad muchas injusticias e ilegalidades, sino que
ἀναγκαῖόν ἐστι τὸν τῷ ὄντι μαχούμενον ὑπὲρ τοῦ δικαίου, καὶ εἰ μέλλει ὀλίγον χρόνον σωθήσεσθαι, ἰδιωτεύειν ἀλλὰ μὴ δημοσιεύειν. μεγάλα δʼ ἔγωγε ὑμῖν τεκμήρια παρέξομαι τούτων, οὐ λόγους ἀλλʼ ὃ ὑμεῖς τιμᾶτε, ἔργα. ἀκούσατε δή μοι τὰ συμβεβηκότα, ἵνα εἰδῆτε ὅτι οὐδʼ ἂν ἑνὶ ὑπεικάθοιμι παρὰ τὸ δίκαιον δείσας θάνατον, μὴ ὑπείκων δὲ ἀλλὰ κἂν ἀπολοίμην. ἐρῶ δὲ ὑμῖν φορτικὰ μὲν καὶ δικανικά, ἀληθῆ δέ. ἐγὼ γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἄλλην μὲν ἀρχὴν οὐδεμίαν
es necesario que quien de verdad combata por lo justo, aun si ha de salvarse por poco tiempo, viva como particular y no ejerza en los asuntos públicos. Y yo les presentaré de ello grandes pruebas, no razonamientos sino lo que ustedes honran: hechos. Escúchenme, pues, lo que me ha sucedido, para que sepan que yo no cedería ante nadie contra lo justo por miedo a la muerte, y que, no cediendo, incluso perecería. Les diré cosas vulgares y propias de tribunales, pero verdaderas. Yo, en efecto, atenienses, ningún otro cargo✦
«Razonamientos»: plural de lógos (λόγος), «palabra, razonamiento, argumento, discurso»; aquí se opone a érga, «hechos».
πώποτε ἦρξα ἐν τῇ πόλει, ἐβούλευσα δέ· καὶ ἔτυχεν ἡμῶν ἡ φυλὴ Ἀντιοχὶς πρυτανεύουσα ὅτε ὑμεῖς τοὺς δέκα στρατηγοὺς τοὺς οὐκ ἀνελομένους τοὺς ἐκ τῆς ναυμαχίας ἐβουλεύσασθε ἁθρόους κρίνειν, παρανόμως, ὡς ἐν τῷ ὑστέρῳ χρόνῳ πᾶσιν ὑμῖν ἔδοξεν. τότʼ ἐγὼ μόνος τῶν πρυτάνεων ἠναντιώθην ὑμῖν μηδὲν ποιεῖν παρὰ τοὺς νόμους καὶ ἐναντία ἐψηφισάμην· καὶ ἑτοίμων ὄντων ἐνδεικνύναι με καὶ ἀπάγειν τῶν ῥητόρων, καὶ ὑμῶν κελευόντων καὶ βοώντων, μετὰ τοῦ
he desempeñado jamás en la ciudad, pero fui miembro del Consejo; y ocurrió que nuestra tribu, la Antióquide, ejercía la pritanía cuando ustedes decidieron juzgar en bloque a los diez generales que no habían recogido a [los hombres] de la batalla naval, ilegalmente, como después, con el tiempo, les pareció a todos ustedes. Entonces yo, el único de los pritanos, me opuse a que ustedes hicieran nada contra las leyes, y voté en contra; y aunque los oradores estaban dispuestos a denunciarme y a hacerme arrestar, y ustedes lo ordenaban y gritaban, consideré que, junto con la✦
Se trata del juicio por la batalla naval de las Arginusas (406 a. C.). Los pritanos eran los miembros del Consejo de turno que presidían la asamblea.
νόμου καὶ τοῦ δικαίου ᾤμην μᾶλλόν με δεῖν διακινδυνεύειν ἢ μεθʼ ὑμῶν γενέσθαι μὴ δίκαια βουλευομένων, φοβηθέντα δεσμὸν ἢ θάνατον. καὶ ταῦτα μὲν ἦν ἔτι δημοκρατουμένης τῆς πόλεως· ἐπειδὴ δὲ ὀλιγαρχία ἐγένετο, οἱ τριάκοντα αὖ μεταπεμψάμενοί με πέμπτον αὐτὸν εἰς τὴν θόλον προσέταξαν ἀγαγεῖν ἐκ Σαλαμῖνος Λέοντα τὸν Σαλαμίνιον ἵνα ἀποθάνοι, οἷα δὴ καὶ ἄλλοις ἐκεῖνοι πολλοῖς πολλὰ προσέταττον, βουλόμενοι ὡς πλείστους ἀναπλῆσαι αἰτιῶν. τότε μέντοι ἐγὼ
ley y lo justo, debía correr el riesgo más bien que ponerme de su parte cuando deliberaban cosas injustas, por temor a la cárcel o a la muerte. Y esto ocurría cuando la ciudad aún era una democracia; pero cuando se instauró la oligarquía, los Treinta, a su vez, me mandaron llamar junto con otros cuatro a la Rotonda y nos ordenaron traer de Salamina a León el salaminio para que muriera, como ellos daban muchas órdenes de este tipo a muchos otros, queriendo implicar en culpas al mayor número posible. Entonces, sin embargo, yo✦
La Rotonda (thólos) era el edificio donde los pritanos tenían sus comidas y su sede; durante el régimen de los Treinta (404-403 a. C.) sirvió de lugar de reunión del gobierno.
οὐ λόγῳ ἀλλʼ ἔργῳ αὖ ἐνεδειξάμην ὅτι ἐμοὶ θανάτου μὲν μέλει, εἰ μὴ ἀγροικότερον ἦν εἰπεῖν, οὐδʼ ὁτιοῦν, τοῦ δὲ μηδὲν ἄδικον μηδʼ ἀνόσιον ἐργάζεσθαι, τούτου δὲ τὸ πᾶν μέλει. ἐμὲ γὰρ ἐκείνη ἡ ἀρχὴ οὐκ ἐξέπληξεν, οὕτως ἰσχυρὰ οὖσα, ὥστε ἄδικόν τι ἐργάσασθαι, ἀλλʼ ἐπειδὴ ἐκ τῆς θόλου ἐξήλθομεν, οἱ μὲν τέτταρες ᾤχοντο εἰς Σαλαμῖνα καὶ ἤγαγον Λέοντα, ἐγὼ δὲ ᾠχόμην ἀπιὼν οἴκαδε. καὶ ἴσως ἂν διὰ ταῦτα ἀπέθανον, εἰ μὴ ἡ ἀρχὴ διὰ ταχέων κατελύθη. καὶ
mostré, no con palabras sino con hechos, que a mí la muerte no me importa nada —si no fuera demasiado grosero decirlo—, y que lo que me importa del todo es no cometer nada injusto ni impío. A mí, en efecto, aquel poder, siendo tan fuerte, no me asustó hasta hacerme cometer algo injusto, sino que, cuando salimos de la Rotonda, los otros cuatro se marcharon a Salamina y trajeron a León, y yo me fui a casa. Y quizá por ello habría muerto, si aquel poder no hubiera sido derribado en poco tiempo. Y
τούτων ὑμῖν ἔσονται πολλοὶ μάρτυρες.ἆρʼ οὖν ἄν με οἴεσθε τοσάδε ἔτη διαγενέσθαι εἰ ἔπραττον τὰ δημόσια, καὶ πράττων ἀξίως ἀνδρὸς ἀγαθοῦ ἐβοήθουν τοῖς δικαίοις καὶ ὥσπερ χρὴ τοῦτο περὶ πλείστου ἐποιούμην; πολλοῦ γε δεῖ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι· οὐδὲ γὰρ ἂν ἄλλος
de esto tendrán ustedes muchos testigos. ¿Creen entonces que yo habría vivido tantos años si hubiera actuado en los asuntos públicos, y, actuando de modo digno de un hombre de bien, hubiera socorrido lo justo y, como es debido, lo hubiera estimado por encima de todo? Muy lejos de eso, atenienses; pues tampoco ningún otro
ἀνθρώπων οὐδείς. ἀλλʼ ἐγὼ διὰ παντὸς τοῦ βίου δημοσίᾳ τε εἴ πού τι ἔπραξα τοιοῦτος φανοῦμαι, καὶ ἰδίᾳ ὁ αὐτὸς οὗτος, οὐδενὶ πώποτε συγχωρήσας οὐδὲν παρὰ τὸ δίκαιον οὔτε ἄλλῳ οὔτε τούτων οὐδενὶ οὓς δὴ διαβάλλοντες ἐμέ φασιν ἐμοὺς μαθητὰς εἶναι. ἐγὼ δὲ διδάσκαλος μὲν οὐδενὸς πώποτʼ ἐγενόμην· εἰ δέ τίς μου λέγοντος καὶ τὰ ἐμαυτοῦ πράττοντος ἐπιθυμοῖ ἀκούειν, εἴτε νεώτερος εἴτε πρεσβύτερος, οὐδενὶ πώποτε ἐφθόνησα, οὐδὲ χρήματα μὲν λαμβάνων διαλέγομαι
hombre. Pero yo, a lo largo de toda mi vida, si en algún momento obré en público, me mostraré tal, y en privado ese mismo, sin haber cedido jamás a nadie nada contra lo justo, ni a otro ni a ninguno de estos a quienes los que me calumnian llaman mis discípulos. Yo, por mi parte, nunca fui maestro de nadie; pero si alguien, joven o viejo, desea escucharme cuando hablo y hago lo mío, jamás se lo envidié a nadie, ni dialogo cuando recibo dinero
μὴ λαμβάνων δὲ οὔ, ἀλλʼ ὁμοίως καὶ πλουσίῳ καὶ πένητι παρέχω ἐμαυτὸν ἐρωτᾶν, καὶ ἐάν τις βούληται ἀποκρινόμενος ἀκούειν ὧν ἂν λέγω. καὶ τούτων ἐγὼ εἴτε τις χρηστὸς γίγνεται εἴτε μή, οὐκ ἂν δικαίως τὴν αἰτίαν ὑπέχοιμι, ὧν μήτε ὑπεσχόμην μηδενὶ μηδὲν πώποτε μάθημα μήτε ἐδίδαξα· εἰ δέ τίς φησι παρʼ ἐμοῦ πώποτέ τι μαθεῖν ἢ ἀκοῦσαι ἰδίᾳ ὅτι μὴ καὶ οἱ ἄλλοι πάντες, εὖ ἴστε ὅτι οὐκ ἀληθῆ λέγει.ἀλλὰ διὰ τί δή ποτε μετʼ ἐμοῦ χαίρουσί τινες πολὺν
y cuando no lo recibo no, sino que me ofrezco por igual al rico y al pobre para que me pregunten, y, si alguien lo prefiere, para que, respondiendo, escuche lo que yo diga. Y de estos, sea que alguno resulte honrado o no, yo no podría con justicia cargar con la responsabilidad, pues nunca prometí a nadie enseñanza alguna ni la impartí; y si alguien dice que de mí aprendió u oyó en privado alguna cosa que no oyeran también todos los demás, sepan bien que no dice la verdad. Pero ¿por qué, entonces, algunos se complacen en pasar mucho
χρόνον διατρίβοντες; ἀκηκόατε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πᾶσαν ὑμῖν τὴν ἀλήθειαν ἐγὼ εἶπον· ὅτι ἀκούοντες χαίρουσιν ἐξεταζομένοις τοῖς οἰομένοις μὲν εἶναι σοφοῖς, οὖσι δʼ οὔ. ἔστι γὰρ οὐκ ἀηδές. ἐμοὶ δὲ τοῦτο, ὡς ἐγώ φημι, προστέτακται ὑπὸ τοῦ θεοῦ πράττειν καὶ ἐκ μαντείων καὶ ἐξ ἐνυπνίων καὶ παντὶ τρόπῳ ᾧπέρ τίς ποτε καὶ ἄλλη θεία μοῖρα ἀνθρώπῳ καὶ ὁτιοῦν προσέταξε πράττειν. ταῦτα, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ ἀληθῆ ἐστιν καὶ εὐέλεγκτα. εἰ γὰρ δὴ ἔγωγε τῶν νέων
tiempo conmigo? Ya lo han oído, atenienses; les dije toda la verdad: porque se complacen en oír cómo se examina a los que creen ser sabios y no lo son. Y es, en efecto, nada desagradable. En cuanto a mí, esto, como afirmo, me ha sido encomendado por el dios, por oráculos, por sueños y de todo modo con que alguna vez cualquier otra potestad divina encomendó a un hombre hacer cualquier cosa. Esto, atenienses, es verdadero y fácil de refutar. Pues si yo, en efecto, a los jóvenes
τοὺς μὲν διαφθείρω τοὺς δὲ διέφθαρκα, χρῆν δήπου, εἴτε τινὲς αὐτῶν πρεσβύτεροι γενόμενοι ἔγνωσαν ὅτι νέοις οὖσιν αὐτοῖς ἐγὼ κακὸν πώποτέ τι συνεβούλευσα, νυνὶ αὐτοὺς ἀναβαίνοντας ἐμοῦ κατηγορεῖν καὶ τιμωρεῖσθαι· εἰ δὲ μὴ αὐτοὶ ἤθελον, τῶν οἰκείων τινὰς τῶν ἐκείνων, πατέρας καὶ ἀδελφοὺς καὶ ἄλλους τοὺς προσήκοντας, εἴπερ ὑπʼ ἐμοῦ τι κακὸν ἐπεπόνθεσαν αὐτῶν οἱ οἰκεῖοι, νῦν μεμνῆσθαι καὶ τιμωρεῖσθαι. πάντως δὲ πάρεισιν αὐτῶν πολλοὶ ἐνταυθοῖ οὓς ἐγὼ ὁρῶ, πρῶτον μὲν Κρίτων οὑτοσί, ἐμὸς ἡλικιώτης
a unos los corrompo y a otros los he corrompido, sería de esperar que, si algunos de ellos, hechos mayores, hubieran reconocido que yo les aconsejé alguna vez algo malo cuando eran jóvenes, ahora subieran a acusarme y a tomar venganza; y si ellos mismos no querían, que algunos de sus parientes —padres, hermanos y demás allegados—, si de mí hubieran sufrido algún mal sus familiares, ahora lo recordaran y se vengaran. En todo caso, están aquí presentes muchos de ellos, a quienes veo: primero Critón, aquí presente, de mi edad
καὶ δημότης, Κριτοβούλου τοῦδε πατήρ, ἔπειτα Λυσανίας ὁ Σφήττιος, Αἰσχίνου τοῦδε πατήρ, ἔτι δʼ Ἀντιφῶν ὁ Κηφισιεὺς οὑτοσί, Ἐπιγένους πατήρ, ἄλλοι τοίνυν οὗτοι ὧν οἱ ἀδελφοὶ ἐν ταύτῃ τῇ διατριβῇ γεγόνασιν, Νικόστρατος Θεοζοτίδου, ἀδελφὸς Θεοδότου—καὶ ὁ μὲν Θεόδοτος τετελεύτηκεν, ὥστε οὐκ ἂν ἐκεῖνός γε αὐτοῦ καταδεηθείη—καὶ Παράλιος ὅδε, ὁ Δημοδόκου, οὗ ἦν Θεάγης ἀδελφός· ὅδε δὲ
y de mi demo, padre de este Critobulo; luego Lisanias de Esfeto, padre de este Esquines; además, Antifonte de Cefisia, aquí presente, padre de Epígenes; y otros, además, cuyos hermanos han pasado por este trato: Nicóstrato, hijo de Teozótides y hermano de Teódoto —y Teódoto ha muerto, de modo que él no podría suplicárselo—, y este Paralio, hijo de Demódoco, cuyo hermano era Teages; y este✦
Critón, Critobulo, Esquines (el socrático) y Apolodoro son personajes que aparecen en otros diálogos platónicos; Teages da nombre a un diálogo atribuido a Platón. «Demo»: circunscripción local del Ática.
Ἀδείμαντος, ὁ Ἀρίστωνος, οὗ ἀδελφὸς οὑτοσὶ Πλάτων, καὶ Αἰαντόδωρος, οὗ Ἀπολλόδωρος ὅδε ἀδελφός. καὶ ἄλλους πολλοὺς ἐγὼ ἔχω ὑμῖν εἰπεῖν, ὧν τινα ἐχρῆν μάλιστα μὲν ἐν τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ παρασχέσθαι Μέλητον μάρτυρα· εἰ δὲ τότε ἐπελάθετο, νῦν παρασχέσθω—ἐγὼ παραχωρῶ—καὶ λεγέτω εἴ τι ἔχει τοιοῦτον. ἀλλὰ τούτου πᾶν τοὐναντίον εὑρήσετε, ὦ ἄνδρες, πάντας ἐμοὶ βοηθεῖν ἑτοίμους τῷ διαφθείροντι, τῷ κακὰ ἐργαζομένῳ τοὺς οἰκείους αὐτῶν, ὥς φασι Μέλητος καὶ
Adimanto, hijo de Aristón, cuyo hermano es este Platón, y Ayantodoro, cuyo hermano es este Apolodoro. Y a muchos otros puedo nombrarles, de los cuales alguno debía Meleto presentar, de preferencia, como testigo en su propio discurso; y si entonces lo olvidó, que lo presente ahora —yo le cedo la palabra— y diga si tiene algo semejante. Pero encontrarán, atenienses, todo lo contrario: que todos están dispuestos a socorrerme a mí, el que corrompe, el que hace daño a sus familiares, como dicen Meleto y✦
Adimanto y Platón son hermanos de Glaucón en la República; el pasaje es una de las pocas menciones de Platón por su nombre en sus propios escritos.
Ἄνυτος. αὐτοὶ μὲν γὰρ οἱ διεφθαρμένοι τάχʼ ἂν λόγον ἔχοιεν βοηθοῦντες· οἱ δὲ ἀδιάφθαρτοι, πρεσβύτεροι ἤδη ἄνδρες, οἱ τούτων προσήκοντες, τίνα ἄλλον ἔχουσι λόγον βοηθοῦντες ἐμοὶ ἀλλʼ ἢ τὸν ὀρθόν τε καὶ δίκαιον, ὅτι συνίσασι Μελήτῳ μὲν ψευδομένῳ, ἐμοὶ δὲ ἀληθεύοντι;εἶεν δή, ὦ ἄνδρες· ἃ μὲν ἐγὼ ἔχοιμʼ ἂν ἀπολογεῖσθαι, σχεδόν ἐστι ταῦτα καὶ ἄλλα ἴσως τοιαῦτα. τάχα δʼ ἄν τις
Ánito. Pues los propios corrompidos quizá tendrían motivo para socorrerme; pero los no corrompidos, hombres ya mayores, parientes de aquellos, ¿qué otro motivo tienen para socorrerme sino el recto y justo, a saber, que saben que Meleto miente y que yo digo la verdad? Bien, atenienses: lo que yo podría decir en mi defensa es, poco más o menos, esto, y quizá otras cosas semejantes. Pero tal vez alguno de
ὑμῶν ἀγανακτήσειεν ἀναμνησθεὶς ἑαυτοῦ, εἰ ὁ μὲν καὶ ἐλάττω τουτουῒ τοῦ ἀγῶνος ἀγῶνα ἀγωνιζόμενος ἐδεήθη τε καὶ ἱκέτευσε τοὺς δικαστὰς μετὰ πολλῶν δακρύων, παιδία τε αὑτοῦ ἀναβιβασάμενος ἵνα ὅτι μάλιστα ἐλεηθείη, καὶ ἄλλους τῶν οἰκείων καὶ φίλων πολλούς, ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἄρα τούτων ποιήσω, καὶ ταῦτα κινδυνεύων, ὡς ἂν δόξαιμι, τὸν ἔσχατον κίνδυνον. τάχʼ ἂν οὖν τις ταῦτα ἐννοήσας αὐθαδέστερον ἂν πρός με σχοίη καὶ ὀργισθεὶς αὐτοῖς τούτοις θεῖτο ἂν μετʼ
ustedes se irrite al acordarse de sí mismo, si él, en un juicio menor que este, rogó y suplicó a los jueces con muchas lágrimas, haciendo subir a sus hijos pequeños para suscitar la mayor compasión posible, y a otros muchos de sus familiares y amigos, mientras que yo no haré nada de esto, y eso que corro, según podría parecer, el último peligro. Quizá, pues, alguno, al pensar en ello, se ponga más duro conmigo y, enojado por esto mismo, deposite su voto con
ὀργῆς τὴν ψῆφον. εἰ δή τις ὑμῶν οὕτως ἔχει—οὐκ ἀξιῶ μὲν γὰρ ἔγωγε, εἰ δʼ οὖν—ἐπιεικῆ ἄν μοι δοκῶ πρὸς τοῦτον λέγειν λέγων ὅτι ἐμοί, ὦ ἄριστε, εἰσὶν μέν πού τινες καὶ οἰκεῖοι· καὶ γὰρ τοῦτο αὐτὸ τὸ τοῦ Ὁμήρου, οὐδʼ ἐγὼ ἀπὸ δρυὸς οὐδʼ ἀπὸ πέτρης πέφυκα ἀλλʼ ἐξ ἀνθρώπων, ὥστε καὶ οἰκεῖοί μοί εἰσι καὶ ὑεῖς γε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τρεῖς, εἷς μὲν μειράκιον ἤδη, δύο δὲ παιδία· ἀλλʼ ὅμως οὐδένα αὐτῶν δεῦρο ἀναβιβασάμενος δεήσομαι ὑμῶν ἀποψηφίσασθαι. τί δὴ οὖν οὐδὲν τούτων ποιήσω; οὐκ αὐθαδιζόμενος, ὦ ἄνδρες
ira. Si alguno de ustedes está así —yo no lo creo justo, pero en fin, si lo está—, me parece que le diría con razón: «También yo, excelente señor, tengo algunos parientes; pues esto mismo es lo de Homero: “no he nacido yo de una encina ni de una roca”, sino de hombres, de modo que tengo parientes y, atenienses, tres hijos: uno ya adolescente y dos niños pequeños. Pero, con todo, no haré subir aquí a ninguno de ellos para suplicarles que me absuelvan». ¿Por qué, entonces, no haré nada de esto? No por obstinación, atenienses,✦
Homero, Odisea 19.163 (cf. también Ilíada 22.126). Los tres hijos de Sócrates se llamaban Lamprocles, Sofronisco y Menéxeno.
Ἀθηναῖοι, οὐδʼ ὑμᾶς ἀτιμάζων, ἀλλʼ εἰ μὲν θαρραλέως ἐγὼ ἔχω πρὸς θάνατον ἢ μή, ἄλλος λόγος, πρὸς δʼ οὖν δόξαν καὶ ἐμοὶ καὶ ὑμῖν καὶ ὅλῃ τῇ πόλει οὔ μοι δοκεῖ καλὸν εἶναι ἐμὲ τούτων οὐδὲν ποιεῖν καὶ τηλικόνδε ὄντα καὶ τοῦτο τοὔνομα ἔχοντα, εἴτʼ οὖν ἀληθὲς εἴτʼ οὖν ψεῦδος, ἀλλʼ οὖν δεδογμένον
ni por menospreciarlos a ustedes; que yo esté o no animado ante la muerte es otra cuestión, pero en cuanto a la reputación, la mía, la de ustedes y la de toda la ciudad, no me parece bello que yo haga nada de esto, a mi edad y con este nombre que tengo, sea verdadero o falso, pues en todo caso está decidido
γέ ἐστί τῳ Σωκράτη διαφέρειν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων. εἰ οὖν ὑμῶν οἱ δοκοῦντες διαφέρειν εἴτε σοφίᾳ εἴτε ἀνδρείᾳ εἴτε ἄλλῃ ᾑτινιοῦν ἀρετῇ τοιοῦτοι ἔσονται, αἰσχρὸν ἂν εἴη· οἵουσπερ ἐγὼ πολλάκις ἑώρακά τινας ὅταν κρίνωνται, δοκοῦντας μέν τι εἶναι, θαυμάσια δὲ ἐργαζομένους, ὡς δεινόν τι οἰομένους πείσεσθαι εἰ ἀποθανοῦνται, ὥσπερ ἀθανάτων ἐσομένων ἂν ὑμεῖς αὐτοὺς μὴ ἀποκτείνητε· οἳ ἐμοὶ δοκοῦσιν αἰσχύνην τῇ πόλει περιάπτειν, ὥστʼ ἄν τινα καὶ τῶν ξένων
que Sócrates se distingue en algo de la mayoría de los hombres. Si, pues, aquellos de ustedes que parecen distinguirse, sea por sabiduría, por valentía o por cualquier otra virtud, van a comportarse así, sería vergonzoso; yo he visto muchas veces a algunos así cuando son juzgados: gente que parece ser algo y, sin embargo, obra de modo asombroso, como si fueran a sufrir algo terrible si mueren, igual que si hubieran de ser inmortales en caso de que ustedes no los mataran. Me parece que echan vergüenza sobre la ciudad, de modo que algún extranjero✦
«Virtud»: areté (ἀρετή), «excelencia».
ὑπολαβεῖν ὅτι οἱ διαφέροντες Ἀθηναίων εἰς ἀρετήν, οὓς αὐτοὶ ἑαυτῶν ἔν τε ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἄλλαις τιμαῖς προκρίνουσιν, οὗτοι γυναικῶν οὐδὲν διαφέρουσιν. ταῦτα γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὔτε ὑμᾶς χρὴ ποιεῖν τοὺς δοκοῦντας καὶ ὁπῃοῦν τι εἶναι, οὔτʼ, ἂν ἡμεῖς ποιῶμεν, ὑμᾶς ἐπιτρέπειν, ἀλλὰ τοῦτο αὐτὸ ἐνδείκνυσθαι, ὅτι πολὺ μᾶλλον καταψηφιεῖσθε τοῦ τὰ ἐλεινὰ ταῦτα δράματα εἰσάγοντος καὶ καταγέλαστον τὴν πόλιν ποιοῦντος ἢ τοῦ ἡσυχίαν ἄγοντος.χωρὶς δὲ τῆς δόξης, ὦ ἄνδρες, οὐδὲ δίκαιόν μοι δοκεῖ
podría suponer que los atenienses que sobresalen en virtud, a quienes ellos mismos prefieren a sí mismos para los cargos y los demás honores, no se distinguen en nada de las mujeres. Pues esto, atenienses, ni deben hacerlo ustedes, los que parecen ser algo de cualquier modo, ni, si nosotros lo hacemos, deben ustedes permitirlo, sino mostrar precisamente que condenarán con mucha mayor facilidad al que introduce estas lastimosas escenas y hace risible a la ciudad que al que guarda calma. Y aparte de la reputación, atenienses, tampoco me parece justo
εἶναι δεῖσθαι τοῦ δικαστοῦ οὐδὲ δεόμενον ἀποφεύγειν, ἀλλὰ διδάσκειν καὶ πείθειν. οὐ γὰρ ἐπὶ τούτῳ κάθηται ὁ δικαστής, ἐπὶ τῷ καταχαρίζεσθαι τὰ δίκαια, ἀλλʼ ἐπὶ τῷ κρίνειν ταῦτα· καὶ ὀμώμοκεν οὐ χαριεῖσθαι οἷς ἂν δοκῇ αὐτῷ, ἀλλὰ δικάσειν κατὰ τοὺς νόμους. οὔκουν χρὴ οὔτε ἡμᾶς ἐθίζειν ὑμᾶς ἐπιορκεῖν οὔθʼ ὑμᾶς ἐθίζεσθαι· οὐδέτεροι γὰρ ἂν ἡμῶν εὐσεβοῖεν. μὴ οὖν ἀξιοῦτέ με, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοιαῦτα δεῖν πρὸς ὑμᾶς πράττειν ἃ μήτε ἡγοῦμαι καλὰ εἶναι μήτε
pedirle al juez ni librarse a fuerza de pedir, sino instruir y persuadir. Pues el juez no está sentado para esto, para otorgar la justicia como un favor, sino para juzgarla; y ha jurado no hacer favores a quienes le parezca bien, sino fallar conforme a las leyes. Así que no debemos acostumbrarlos a ustedes a perjurar, ni ustedes acostumbrarse; pues ninguno de los dos seríamos piadosos. No me exijan, pues, atenienses, que haga ante ustedes cosas que ni considero bellas ni
δίκαια μήτε ὅσια, ἄλλως τε μέντοι νὴ Δία πάντως καὶ ἀσεβείας φεύγοντα ὑπὸ Μελήτου τουτουΐ. σαφῶς γὰρ ἄν, εἰ πείθοιμι ὑμᾶς καὶ τῷ δεῖσθαι βιαζοίμην ὀμωμοκότας, θεοὺς ἂν διδάσκοιμι μὴ ἡγεῖσθαι ὑμᾶς εἶναι, καὶ ἀτεχνῶς ἀπολογούμενος κατηγοροίην ἂν ἐμαυτοῦ ὡς θεοὺς οὐ νομίζω. ἀλλὰ πολλοῦ δεῖ οὕτως ἔχειν· νομίζω τε γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὡς οὐδεὶς τῶν ἐμῶν κατηγόρων, καὶ ὑμῖν ἐπιτρέπω καὶ τῷ θεῷ κρῖναι περὶ ἐμοῦ ὅπῃ μέλλει ἐμοί τε ἄριστα εἶναι καὶ ὑμῖν.
justas ni santas, y menos aún, ¡por Zeus!, cuando soy acusado de impiedad por este Meleto. Pues claramente, si los persuadiera y los forzara con mis ruegos a ustedes que han jurado, les enseñaría a no creer que existen dioses, y, defendiéndome, sencillamente me acusaría a mí mismo de no reconocer a los dioses. Pero estoy muy lejos de eso: creo, atenienses, como ninguno de mis acusadores, y les encomiendo a ustedes y al dios que juzguen sobre mí lo que vaya a ser lo mejor para mí y para ustedes.
τὸ μὲν μὴ ἀγανακτεῖν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἐπὶ τούτῳ
El que yo no me irrite, atenienses, por esto✦
Aquí termina la defensa y comienza, tras el veredicto de culpabilidad, el segundo discurso de Sócrates (35e-38b), sobre la pena que ha de proponer.
τῷ γεγονότι, ὅτι μου κατεψηφίσασθε, ἄλλα τέ μοι πολλὰ συμβάλλεται, καὶ οὐκ ἀνέλπιστόν μοι γέγονεν τὸ γεγονὸς τοῦτο, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον θαυμάζω ἑκατέρων τῶν ψήφων τὸν γεγονότα ἀριθμόν. οὐ γὰρ ᾠόμην ἔγωγε οὕτω παρʼ ὀλίγον ἔσεσθαι ἀλλὰ παρὰ πολύ· νῦν δέ, ὡς ἔοικεν, εἰ τριάκοντα μόναι μετέπεσον τῶν ψήφων, ἀπεπεφεύγη ἄν. Μέλητον μὲν οὖν, ὡς ἐμοὶ δοκῶ, καὶ νῦν ἀποπέφευγα, καὶ οὐ μόνον ἀποπέφευγα, ἀλλὰ παντὶ δῆλον τοῦτό γε, ὅτι εἰ μὴ ἀνέβη Ἄνυτος καὶ Λύκων κατηγορήσοντες ἐμοῦ, κἂν ὦφλε
que ha sucedido, el que ustedes me hayan condenado, se debe a muchas razones, y este suceso no me ha sido inesperado, sino que me asombra mucho más el número resultante de cada uno de los dos votos. Pues yo no suponía que fuera por tan poco, sino por mucho; mas ahora, según parece, si solo treinta votos hubieran cambiado, habría sido absuelto. A Meleto, en todo caso, según me parece, ya me he librado incluso ahora, y no solo me he librado, sino que esto es claro para cualquiera: que si Ánito y Licón no hubieran subido a acusarme, habría debido pagar
χιλίας δραχμάς, οὐ μεταλαβὼν τὸ πέμπτον μέρος τῶν ψήφων. τιμᾶται δʼ οὖν μοι ὁ ἀνὴρ θανάτου. εἶεν· ἐγὼ δὲ δὴ τίνος ὑμῖν ἀντιτιμήσομαι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι; ἢ δῆλον ὅτι τῆς ἀξίας; τί οὖν; τ τί ἄξιός εἰμι παθεῖν ἢ ἀποτεῖσαι, ὅτι μαθὼν ἐν τῷ βίῳ οὐχ ἡσυχίαν ἦγον, ἀλλʼ ἀμελήσας ὧνπερ οἱ πολλοί, χρηματισμοῦ τε καὶ οἰκονομίας καὶ στρατηγιῶν καὶ δημηγοριῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀρχῶν καὶ συνωμοσιῶν καὶ στάσεων τῶν ἐν τῇ πόλει γιγνομένων, ἡγησάμενος ἐμαυτὸν
mil dracmas, por no haber obtenido la quinta parte de los votos. Así pues, ese hombre propone la muerte para mí. Bien; y yo, ¿qué pena contrapropondré a ustedes, atenienses? ¿No es claro que la que merezco? ¿Cuál, entonces? ¿Qué merezco sufrir o pagar por haber, tras aprender [algo] en mi vida, no estado quieto, sino descuidado lo que la mayoría procura: ganancias, administración doméstica, mandos militares, discursos ante el pueblo, los demás cargos, conjuras y facciones que se dan en la ciudad, por haberme considerado✦
Una dracma era la paga aproximada de una jornada de trabajo cualificado; mil dracmas equivalían a diez minas.
ῷ ὄντι ἐπιεικέστερον εἶναι ἢ ὥστε εἰς ταῦτʼ ἰόντα σῴζεσθαι, ἐνταῦθα μὲν οὐκ ᾖα οἷ ἐλθὼν μήτε ὑμῖν μήτε ἐμαυτῷ ἔμελλον μηδὲν ὄφελος εἶναι, ἐπὶ δὲ τὸ ἰδίᾳ ἕκαστον ἰὼν εὐεργετεῖν τὴν μεγίστην εὐεργεσίαν, ὡς ἐγώ φημι, ἐνταῦθα ᾖα, ἐπιχειρῶν ἕκαστον ὑμῶν πείθειν μὴ πρότερον μήτε τῶν ἑαυτοῦ μηδενὸς ἐπιμελεῖσθαι πρὶν ἑαυτοῦ ἐπιμεληθείη ὅπως ὡς βέλτιστος καὶ φρονιμώτατος ἔσοιτο, μήτε τῶν τῆς πόλεως, πρὶν αὐτῆς τῆς πόλεως, τῶν τε ἄλλων οὕτω κατὰ τὸν
en verdad demasiado honrado para salvarme si me iba por ese camino; allí no iba, adonde, de ir, no habría de ser de provecho ni para ustedes ni para mí, sino que iba a donde, yendo a cada uno en privado, le hacía el mayor beneficio, como afirmo, tratando de persuadir a cada uno de ustedes de que no se ocupara de ninguna de sus cosas antes de ocuparse de sí mismo, para llegar a ser lo mejor y más sensato posible, ni de las de la ciudad antes que de la ciudad misma, y de las demás cosas de este mismo
αὐτὸν τρόπον ἐπιμελεῖσθαι—τί οὖν εἰμι ἄξιος παθεῖν τοιοῦτος ὤν; ἀγαθόν τι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, εἰ δεῖ γε κατὰ τὴν ἀξίαν τῇ ἀληθείᾳ τιμᾶσθαι· καὶ ταῦτά γε ἀγαθὸν τοιοῦτον ὅτι ἂν πρέποι ἐμοί. τί οὖν πρέπει ἀνδρὶ πένητι εὐεργέτῃ δεομένῳ ἄγειν σχολὴν ἐπὶ τῇ ὑμετέρᾳ παρακελεύσει; οὐκ ἔσθʼ ὅτι μᾶλλον, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πρέπει οὕτως ὡς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα ἐν πρυτανείῳ σιτεῖσθαι, πολύ γε μᾶλλον ἢ εἴ τις ὑμῶν ἵππῳ ἢ συνωρίδι ἢ ζεύγει νενίκηκεν Ὀλυμπίασιν· ὁ μὲν γὰρ ὑμᾶς ποιεῖ εὐδαίμονας δοκεῖν εἶναι, ἐγὼ δὲ
modo —¿qué merezco, pues, sufrir siendo tal? Algo bueno, atenienses, si de verdad hay que valorar según el mérito, conforme a la verdad; y, además, un bien de tal clase que me convenga a mí. ¿Qué conviene, entonces, a un hombre pobre, benefactor, que necesita ocio para exhortarlos a ustedes? Nada, atenienses, conviene más que el que tal hombre sea alimentado en el pritaneo, mucho más que si alguno de ustedes ha vencido en Olimpia con un caballo, una pareja o una cuadriga; pues ese los hace parecer felices, y yo, en cambio,✦
El pritaneo era el edificio público donde la ciudad alimentaba a sus huéspedes de honor y a los vencedores olímpicos.
εἶναι, καὶ ὁ μὲν τροφῆς οὐδὲν δεῖται, ἐγὼ δὲ δέομαι. εἰ οὖν δεῖ με κατὰ τὸ δίκαιον τῆς ἀξίας τιμᾶσθαι, τούτου
serlo; y ese no necesita sustento, y yo sí. Si, pues, debo ser valorado conforme a la justicia de mi mérito, de esto
τιμῶμαι, ἐν πρυτανείῳ σιτήσεως. ἴσως οὖν ὑμῖν καὶ ταυτὶ λέγων παραπλησίως δοκῶ λέγειν ὥσπερ περὶ τοῦ οἴκτου καὶ τῆς ἀντιβολήσεως, ἀπαυθαδιζόμενος· τὸ δὲ οὐκ ἔστιν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοιοῦτον ἀλλὰ τοιόνδε μᾶλλον. πέπεισμαι ἐγὼ ἑκὼν εἶναι μηδένα ἀδικεῖν ἀνθρώπων, ἀλλὰ ὑμᾶς τοῦτο οὐ πείθω· ὀλίγον γὰρ χρόνον ἀλλήλοις διειλέγμεθα. ἐπεί, ὡς ἐγᾦμαι, εἰ ἦν ὑμῖν νόμος, ὥσπερ καὶ ἄλλοις ἀνθρώποις, περὶ θανάτου μὴ μίαν ἡμέραν
propongo: la manutención en el pritaneo. Quizá, entonces, al decir también esto, les parezca que hablo de modo semejante a como lo hice sobre la compasión y las súplicas, con arrogancia; pero no es así, atenienses, sino más bien de esta otra manera. Estoy persuadido de no hacer daño voluntariamente a ningún hombre, pero a ustedes no logro persuadirlos de ello; pues hemos conversado entre nosotros poco tiempo. Porque, a mi juicio, si ustedes tuvieran una ley, como la tienen otros hombres, de no juzgar sobre la muerte un solo día
μόνον κρίνειν ἀλλὰ πολλάς, ἐπείσθητε ἄν· νῦν δʼ οὐ ῥᾴδιον ἐν χρόνῳ ὀλίγῳ μεγάλας διαβολὰς ἀπολύεσθαι. πεπεισμένος δὴ ἐγὼ μηδένα ἀδικεῖν πολλοῦ δέω ἐμαυτόν γε ἀδικήσειν καὶ κατʼ ἐμαυτοῦ ἐρεῖν αὐτὸς ὡς ἄξιός εἰμί του κακοῦ καὶ τιμήσεσθαι τοιούτου τινὸς ἐμαυτῷ. τί δείσας; ἦ μὴ πάθω τοῦτο οὗ Μέλητός μοι τιμᾶται, ὅ φημι οὐκ εἰδέναι οὔτʼ εἰ ἀγαθὸν οὔτʼ εἰ κακόν ἐστιν; ἀντὶ τούτου δὴ ἕλωμαι ὧν εὖ οἶδά τι κακῶν ὄντων τούτου τιμησάμενος; πότερον δεσμοῦ;
sino muchos, se habrían persuadido; pero ahora no es fácil librarse en poco tiempo de grandes calumnias. Persuadido, pues, de que no hago daño a nadie, estoy muy lejos de hacerme daño a mí mismo y de decir yo mismo, contra mí, que merezco algún mal y de proponer para mí alguna pena semejante. ¿Por temor a qué? ¿Acaso a sufrir lo que Meleto propone para mí, de lo cual digo que no sé si es un bien o un mal? ¿Voy a elegir, en lugar de esto, algo de lo que sé bien que son males, y proponerlo como pena? ¿Acaso la cárcel?
καὶ τί με δεῖ ζῆν ἐν δεσμωτηρίῳ, δουλεύοντα τῇ ἀεὶ καθισταμένῃ ἀρχῇ, τοῖς ἕνδεκα; ἀλλὰ χρημάτων καὶ δεδέσθαι ἕως ἂν ἐκτείσω; ἀλλὰ ταὐτόν μοί ἐστιν ὅπερ νυνδὴ ἔλεγον· οὐ γὰρ ἔστι μοι χρήματα ὁπόθεν ἐκτείσω. ἀλλὰ δὴ φυγῆς τιμήσωμαι; ἴσως γὰρ ἄν μοι τούτου τιμήσαιτε. πολλὴ μεντἄν με φιλοψυχία ἔχοι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, εἰ οὕτως ἀλόγιστός εἰμι ὥστε μὴ δύνασθαι λογίζεσθαι ὅτι ὑμεῖς μὲν ὄντες πολῖταί μου οὐχ οἷοί τε ἐγένεσθε ἐνεγκεῖν τὰς ἐμὰς
¿Y para qué necesito vivir en prisión, esclavo de la autoridad siempre en funciones, los Once? ¿O una multa, y estar encadenado hasta que la pague? Pero eso es lo mismo que decía hace un momento: pues no tengo dinero con que pagar. ¿O acaso propondré el destierro? Quizá ustedes me lo concederían. Mucho amor a la vida tendría yo, atenienses, si fuera tan irreflexivo que no pudiera calcular que ustedes, siendo conciudadanos míos, no pudieron soportar mis✦
Los Once eran los magistrados atenienses encargados de la cárcel y de las ejecuciones.
διατριβὰς καὶ τοὺς λόγους, ἀλλʼ ὑμῖν βαρύτεραι γεγόνασιν καὶ ἐπιφθονώτεραι, ὥστε ζητεῖτε αὐτῶν νυνὶ ἀπαλλαγῆναι· ἄλλοι δὲ ἄρα αὐτὰς οἴσουσι ῥᾳδίως; πολλοῦ γε δεῖ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι. καλὸς οὖν ἄν μοι ὁ βίος εἴη ἐξελθόντι τηλικῷδε ἀνθρώπῳ ἄλλην ἐξ ἄλλης πόλεως ἀμειβομένῳ καὶ ἐξελαυνομένῳ ζῆν. εὖ γὰρ οἶδʼ ὅτι ὅποι ἂν ἔλθω, λέγοντος ἐμοῦ ἀκροάσονται οἱ νέοι ὥσπερ ἐνθάδε· κἂν μὲν τούτους ἀπελαύνω, οὗτοί με αὐτοὶ ἐξελῶσι πείθοντες τοὺς πρεσβυτέρους·
conversaciones y mis razonamientos, sino que se les han vuelto más pesados y odiosos, de modo que ahora buscan librarse de ellos; ¿y otros los soportarán con facilidad? Muy lejos de eso, atenienses. Hermosa vida sería entonces para mí, a esta edad, salir de aquí y vivir cambiando de una ciudad a otra, siendo expulsado. Pues sé bien que, adondequiera que vaya, los jóvenes me escucharán hablar como aquí; y si los alejo, ellos mismos me expulsarán convenciendo a los mayores;
ἐὰν δὲ μὴ ἀπελαύνω, οἱ τούτων πατέρες δὲ καὶ οἰκεῖοι διʼ αὐτοὺς τούτους. ἴσως οὖν ἄν τις εἴποι· σιγῶν δὲ καὶ ἡσυχίαν ἄγων, ὦ Σώκρατες, οὐχ οἷός τʼ ἔσῃ ἡμῖν ἐξελθὼν ζῆν; τουτὶ δή ἐστι πάντων χαλεπώτατον πεῖσαί τινας ὑμῶν. ἐάντε γὰρ λέγω ὅτι τῷ θεῷ ἀπειθεῖν τοῦτʼ ἐστὶν καὶ διὰ τοῦτʼ ἀδύνατον
y si no los alejo, me expulsarán los padres y parientes de estos por causa de ellos. Quizá, pues, alguien diría: «¿Y callando y guardando silencio, Sócrates, no podrás vivir, saliendo de aquí, para nosotros?». Esto es lo más difícil de todo: persuadir de ello a algunos de ustedes. Pues si digo que eso es desobedecer al dios y que por eso es imposible
ἡσυχίαν ἄγειν, οὐ πείσεσθέ μοι ὡς εἰρωνευομένῳ· ἐάντʼ αὖ λέγω ὅτι καὶ τυγχάνει μέγιστον ἀγαθὸν ὂν ἀνθρώπῳ τοῦτο, ἑκάστης ἡμέρας περὶ ἀρετῆς τοὺς λόγους ποιεῖσθαι καὶ τῶν ἄλλων περὶ ὧν ὑμεῖς ἐμοῦ ἀκούετε διαλεγομένου καὶ ἐμαυτὸν καὶ ἄλλους ἐξετάζοντος, ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ, ταῦτα δʼ ἔτι ἧττον πείσεσθέ μοι λέγοντι. τὰ δὲ ἔχει μὲν οὕτως, ὡς ἐγώ φημι, ὦ ἄνδρες, πείθειν δὲ οὐ ῥᾴδιον. καὶ ἐγὼ ἅμα οὐκ εἴθισμαι ἐμαυτὸν ἀξιοῦν κακοῦ
guardar silencio, no me creerán, pensando que hablo con ironía; y si, por otra parte, digo que justamente esto es el mayor bien para el hombre, hacer cada día discursos acerca de la virtud y de las demás cosas sobre las que ustedes me oyen conversar, examinándome a mí mismo y a otros, y que la vida sin examen no merece ser vivida para el hombre, aún menos me creerán al decirlo. Pero así es, como afirmo, atenienses, aunque persuadir no es fácil. Y yo, además, no estoy acostumbrado a considerarme merecedor de ningún mal.
οὐδενός. εἰ μὲν γὰρ ἦν μοι χρήματα, ἐτιμησάμην ἂν χρημάτων ὅσα ἔμελλον ἐκτείσειν, οὐδὲν γὰρ ἂν ἐβλάβην· νῦν δὲ οὐ γὰρ ἔστιν, εἰ μὴ ἄρα ὅσον ἂν ἐγὼ δυναίμην ἐκτεῖσαι, τοσούτου βούλεσθέ μοι τιμῆσαι. ἴσως δʼ ἂν δυναίμην ἐκτεῖσαι ὑμῖν που μνᾶν ἀργυρίου· τοσούτου οὖν τιμῶμαι.Πλάτων δὲ ὅδε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ Κρίτων καὶ Κριτόβουλος καὶ Ἀπολλόδωρος κελεύουσί με τριάκοντα μνῶν τιμήσασθαι, αὐτοὶ δʼ ἐγγυᾶσθαι· τιμῶμαι οὖν τοσούτου, ἐγγυηταὶ δὲ ὑμῖν ἔσονται τοῦ ἀργυρίου οὗτοι ἀξιόχρεῳ.
Si tuviera dinero, propondría una multa por cuanto fuera a poder pagar, pues no saldría perjudicado; pero ahora no lo tengo, a menos que quieran que proponga una pena de lo que yo pudiera pagar. Quizá podría pagarles una mina de plata; propongo, pues, esa cantidad. Pero Platón, aquí presente, atenienses, y Critón, Critobulo y Apolodoro me piden que proponga treinta minas, y que ellos salgan fiadores; propongo, pues, esa cantidad, y ellos serán garantes solventes de la plata ante ustedes.✦
Una mina equivalía a cien dracmas; treinta minas son tres mil dracmas.
οὐ πολλοῦ γʼ ἕνεκα χρόνου, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὄνομα ἕξετε καὶ αἰτίαν ὑπὸ τῶν βουλομένων τὴν πόλιν λοιδορεῖν ὡς Σωκράτη ἀπεκτόνατε, ἄνδρα σοφόν—φήσουσι γὰρ δὴ σοφὸν εἶναι, εἰ καὶ μή εἰμι, οἱ βουλόμενοι ὑμῖν ὀνειδίζειν— εἰ γοῦν περιεμείνατε ὀλίγον χρόνον, ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου ἂν ὑμῖν τοῦτο ἐγένετο· ὁρᾶτε γὰρ δὴ τὴν ἡλικίαν ὅτι πόρρω ἤδη ἐστὶ τοῦ βίου θανάτου δὲ ἐγγύς. λέγω δὲ τοῦτο οὐ
Por no mucho tiempo [ganado], atenienses, tendrán fama y se les reprochará, por parte de quienes quieren injuriar a la ciudad, haber dado muerte a Sócrates, un hombre sabio —pues dirán que soy sabio, aunque no lo sea, los que quieren echarles en cara algo—; si hubieran esperado un poco, esto les habría llegado por sí mismo: pues ven mi edad, que está ya muy avanzada en la vida y cercana a la muerte. Y digo esto no
πρὸς πάντας ὑμᾶς, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἐμοῦ καταψηφισαμένους θάνατον. λέγω δὲ καὶ τόδε πρὸς τοὺς αὐτοὺς τούτους. ἴσως με οἴεσθε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἀπορίᾳ λόγων ἑαλωκέναι τοιούτων οἷς ἂν ὑμᾶς ἔπεισα, εἰ ᾤμην δεῖν ἅπαντα ποιεῖν καὶ λέγειν ὥστε ἀποφυγεῖν τὴν δίκην. πολλοῦ γε δεῖ. ἀλλʼ ἀπορίᾳ μὲν ἑάλωκα, οὐ μέντοι λόγων, ἀλλὰ τόλμης καὶ ἀναισχυντίας καὶ τοῦ μὴ ἐθέλειν λέγειν πρὸς ὑμᾶς τοιαῦτα οἷʼ ἂν ὑμῖν μὲν ἥδιστα ἦν ἀκούειν— θρηνοῦντός τέ μου καὶ ὀδυρομένου καὶ ἄλλα ποιοῦντος καὶ
a todos ustedes, sino a los que votaron mi muerte. Y digo también esto a esos mismos. Quizá piensan, atenienses, que he sido vencido por falta de razonamientos con los que los habría persuadido, si hubiera creído que debía hacer y decir cualquier cosa para escapar de la causa. Muy lejos de eso. He sido vencido por falta, pero no de razonamientos, sino de osadía, de desvergüenza y de querer decirles las cosas que a ustedes más agradaría oír: que yo me lamentara y gimiera, y hiciera otras cosas y
λέγοντος πολλὰ καὶ ἀνάξια ἐμοῦ, ὡς ἐγώ φημι, οἷα δὴ καὶ εἴθισθε ὑμεῖς τῶν ἄλλων ἀκούειν. ἀλλʼ οὔτε τότε ᾠήθην δεῖν ἕνεκα τοῦ κινδύνου πρᾶξαι οὐδὲν ἀνελεύθερον, οὔτε νῦν μοι μεταμέλει οὕτως ἀπολογησαμένῳ, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον αἱροῦμαι ὧδε ἀπολογησάμενος τεθνάναι ἢ ἐκείνως ζῆν. οὔτε γὰρ ἐν δίκῃ οὔτʼ ἐν πολέμῳ οὔτʼ ἐμὲ οὔτʼ ἄλλον οὐδένα δεῖ
dijera muchas indignas de mí, como afirmo, tales como están acostumbrados a oír de otros. Pero ni entonces pensé que debía, por el peligro, hacer nada indigno de un hombre libre, ni ahora me arrepiento de haberme defendido así; mucho prefiero, habiéndome defendido de este modo, morir, antes que vivir de aquel otro. Pues ni en el tribunal ni en la guerra, ni yo ni ningún otro debe
τοῦτο μηχανᾶσθαι, ὅπως ἀποφεύξεται πᾶν ποιῶν θάνατον. καὶ γὰρ ἐν ταῖς μάχαις πολλάκις δῆλον γίγνεται ὅτι τό γε ἀποθανεῖν ἄν τις ἐκφύγοι καὶ ὅπλα ἀφεὶς καὶ ἐφʼ ἱκετείαν τραπόμενος τῶν διωκόντων· καὶ ἄλλαι μηχαναὶ πολλαί εἰσιν ἐν ἑκάστοις τοῖς κινδύνοις ὥστε διαφεύγειν θάνατον, ἐάν τις τολμᾷ πᾶν ποιεῖν καὶ λέγειν. ἀλλὰ μὴ οὐ τοῦτʼ ᾖ χαλεπόν, ὦ ἄνδρες, θάνατον ἐκφυγεῖν, ἀλλὰ πολὺ χαλεπώτερον πονηρίαν·
maquinar esto: cómo escapará de la muerte haciendo cualquier cosa. Pues también en las batallas muchas veces resulta claro que se podría evitar el morir arrojando las armas y volviéndose a suplicar a los perseguidores; y hay muchos otros recursos en cada peligro para escapar de la muerte, si uno se atreve a hacer y decir cualquier cosa. Pero tal vez no sea esto lo difícil, atenienses, huir de la muerte, sino mucho más huir de la maldad;
θᾶττον γὰρ θανάτου θεῖ. καὶ νῦν ἐγὼ μὲν ἅτε βραδὺς ὢν καὶ πρεσβύτης ὑπὸ τοῦ βραδυτέρου ἑάλων, οἱ δʼ ἐμοὶ κατήγοροι ἅτε δεινοὶ καὶ ὀξεῖς ὄντες ὑπὸ τοῦ θάττονος, τῆς κακίας. καὶ νῦν ἐγὼ μὲν ἄπειμι ὑφʼ ὑμῶν θανάτου δίκην ὀφλών, οὗτοι δʼ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ὠφληκότες μοχθηρίαν καὶ ἀδικίαν. καὶ ἐγώ τε τῷ τιμήματι ἐμμένω καὶ οὗτοι. ταῦτα μέν που ἴσως οὕτως καὶ ἔδει σχεῖν, καὶ οἶμαι αὐτὰ μετρίως ἔχειν.
pues corre más rápido que la muerte. Y ahora yo, por ser lento y viejo, he sido alcanzado por lo más lento, y mis acusadores, por ser hábiles y agudos, por lo más rápido, la maldad. Y ahora yo me voy condenado por ustedes a la pena de muerte, y estos, condenados por la verdad a la perversidad y la injusticia. Yo me atengo a mi pena y estos a la suya. Esto quizá debía ser así, y creo que está en su medida.
τὸ δὲ δὴ μετὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ ὑμῖν χρησμῳδῆσαι, ὦ καταψηφισάμενοί μου· καὶ γάρ εἰμι ἤδη ἐνταῦθα ἐν ᾧ μάλιστα ἄνθρωποι χρησμῳδοῦσιν, ὅταν μέλλωσιν ἀποθανεῖσθαι. φημὶ γάρ, ὦ ἄνδρες οἳ ἐμὲ ἀπεκτόνατε, τιμωρίαν ὑμῖν ἥξειν εὐθὺς μετὰ τὸν ἐμὸν θάνατον πολὺ χαλεπωτέραν νὴ Δία ἢ οἵαν ἐμὲ ἀπεκτόνατε· νῦν γὰρ τοῦτο εἴργασθε οἰόμενοι μὲν ἀπαλλάξεσθαι τοῦ διδόναι ἔλεγχον τοῦ βίου, τὸ δὲ ὑμῖν πολὺ ἐναντίον ἀποβήσεται, ὡς ἐγώ φημι. πλείους ἔσονται ὑμᾶς
Y en lo que sigue deseo profetizarles, a ustedes que me condenaron; pues estoy ya en el punto en que más profetizan los hombres, cuando están a punto de morir. Digo, pues, a ustedes que me dieron muerte, que enseguida tras mi muerte les llegará un castigo mucho más duro, ¡por Zeus!, que el que me han infligido al matarme. Pues ahora han hecho esto creyendo que se librarán de dar cuenta de su vida, pero les resultará, como afirmo, todo lo contrario. Serán más los que los examinen
οἱ ἐλέγχοντες, οὓς νῦν ἐγὼ κατεῖχον, ὑμεῖς δὲ οὐκ ᾐσθάνεσθε· καὶ χαλεπώτεροι ἔσονται ὅσῳ νεώτεροί εἰσιν, καὶ ὑμεῖς μᾶλλον ἀγανακτήσετε. εἰ γὰρ οἴεσθε ἀποκτείνοντες ἀνθρώπους ἐπισχήσειν τοῦ ὀνειδίζειν τινὰ ὑμῖν ὅτι οὐκ ὀρθῶς ζῆτε, οὐ καλῶς διανοεῖσθε· οὐ γάρ ἐσθʼ αὕτη ἡ ἀπαλλαγὴ οὔτε πάνυ δυνατὴ οὔτε καλή, ἀλλʼ ἐκείνη καὶ καλλίστη καὶ ῥᾴστη, μὴ τοὺς ἄλλους κολούειν ἀλλʼ ἑαυτὸν παρασκευάζειν ὅπως ἔσται ὡς βέλτιστος. ταῦτα μὲν οὖν ὑμῖν τοῖς καταψηφισαμένοις μαντευσάμενος ἀπαλλάττομαι.
—a los que yo ahora contenía y ustedes no advertían—; y serán más duros cuanto más jóvenes sean, y ustedes se irritarán más. Pues si creen que matando hombres van a impedir que alguien les reproche que no viven rectamente, no piensan bien; pues esa liberación no es ni del todo posible ni bella, sino que aquella es la más bella y más fácil: no reprimir a los demás, sino prepararse a sí mismo para ser lo mejor posible. Tras haberles profetizado esto a ustedes, que me condenaron, me despido.
τοῖς δὲ ἀποψηφισαμένοις ἡδέως ἂν διαλεχθείην ὑπὲρ τοῦ γεγονότος τουτουῒ πράγματος, ἐν ᾧ οἱ ἄρχοντες ἀσχολίαν ἄγουσι καὶ οὔπω ἔρχομαι οἷ ἐλθόντα με δεῖ τεθνάναι. ἀλλά μοι, ὦ ἄνδρες, παραμείνατε τοσοῦτον χρόνον· οὐδὲν γὰρ κωλύει διαμυθολογῆσαι πρὸς ἀλλήλους ἕως ἔξεστιν. ὑμῖν
Con los que me absolvieron conversaría con gusto sobre lo que ha sucedido, mientras los magistrados están ocupados y yo todavía no voy adonde, llegando, he de morir. Así que, atenienses, quédense conmigo tanto tiempo; pues nada impide conversar unos con otros mientras es posible. A ustedes,
γὰρ ὡς φίλοις οὖσιν ἐπιδεῖξαι ἐθέλω τὸ νυνί μοι συμβεβηκὸς τί ποτε νοεῖ. ἐμοὶ γάρ, ὦ ἄνδρες δικασταί—ὑμᾶς γὰρ δικαστὰς καλῶν ὀρθῶς ἂν καλοίην—θαυμάσιόν τι γέγονεν. ἡ γὰρ εἰωθυῖά μοι μαντικὴ ἡ τοῦ δαιμονίου ἐν μὲν τῷ πρόσθεν χρόνῳ παντὶ πάνυ πυκνὴ ἀεὶ ἦν καὶ πάνυ ἐπὶ σμικροῖς ἐναντιουμένη, εἴ τι μέλλοιμι μὴ ὀρθῶς πράξειν. νυνὶ δὲ συμβέβηκέ μοι ἅπερ ὁρᾶτε καὶ αὐτοί, ταυτὶ ἅ γε δὴ οἰηθείη ἄν τις καὶ νομίζεται ἔσχατα κακῶν εἶναι· ἐμοὶ δὲ
como a amigos, quiero mostrarles qué significa lo que me ha ocurrido ahora. Pues a mí, jueces —pues llamándolos a ustedes jueces los llamaría con razón—, me ha sucedido algo admirable. La acostumbrada capacidad profética de la señal divina, en todo el tiempo anterior, me era siempre muy frecuente y me contrariaba incluso en cosas muy pequeñas, si estaba a punto de obrar de modo no recto. Ahora, en cambio, me ha ocurrido lo que ven ustedes mismos, esto que alguien podría pensar, y se considera, el último de los males; y a mí✦
«La señal divina»: tò daimónion (τὸ δαιμόνιον), la voz o señal que Sócrates dice que le disuade de actuar.
οὔτε ἐξιόντι ἕωθεν οἴκοθεν ἠναντιώθη τὸ τοῦ θεοῦ σημεῖον, οὔτε ἡνίκα ἀνέβαινον ἐνταυθοῖ ἐπὶ τὸ δικαστήριον, οὔτε ἐν τῷ λόγῳ οὐδαμοῦ μέλλοντί τι ἐρεῖν. καίτοι ἐν ἄλλοις λόγοις πολλαχοῦ δή με ἐπέσχε λέγοντα μεταξύ· νῦν δὲ οὐδαμοῦ περὶ ταύτην τὴν πρᾶξιν οὔτʼ ἐν ἔργῳ οὐδενὶ οὔτʼ ἐν λόγῳ ἠναντίωταί μοι. τί οὖν αἴτιον εἶναι ὑπολαμβάνω; ἐγὼ ὑμῖν ἐρῶ· κινδυνεύει γάρ μοι τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο ἀγαθὸν γεγονέναι, καὶ οὐκ ἔσθʼ ὅπως ἡμεῖς ὀρθῶς ὑπολαμβάνομεν,
ni al salir de casa por la mañana se me opuso la señal del dios, ni cuando subía aquí al tribunal, ni en ningún punto del discurso cuando iba a decir algo. Y sin embargo en otras conversaciones me ha detenido en muchos lugares en medio de lo que decía; pero ahora, en este asunto, no se me ha opuesto en ninguna parte ni en ninguna acción ni en ningún discurso. ¿Qué causa supongo, entonces, que hay? Se la diré: es probable que esto que me ha sucedido sea un bien, y no es posible que estemos en lo cierto
ὅσοι οἰόμεθα κακὸν εἶναι τὸ τεθνάναι. μέγα μοι τεκμήριον τούτου γέγονεν· οὐ γὰρ ἔσθʼ ὅπως οὐκ ἠναντιώθη ἄν μοι τὸ εἰωθὸς σημεῖον, εἰ μή τι ἔμελλον ἐγὼ ἀγαθὸν πράξειν.ἐννοήσωμεν δὲ καὶ τῇδε ὡς πολλὴ ἐλπίς ἐστιν ἀγαθὸν αὐτὸ εἶναι. δυοῖν γὰρ θάτερόν ἐστιν τὸ τεθνάναι· ἢ γὰρ οἷον μηδὲν εἶναι μηδὲ αἴσθησιν μηδεμίαν μηδενὸς ἔχειν τὸν τεθνεῶτα, ἢ κατὰ τὰ λεγόμενα μεταβολή τις τυγχάνει οὖσα καὶ μετοίκησις τῇ ψυχῇ τοῦ τόπου τοῦ ἐνθένδε εἰς ἄλλον τόπον. καὶ εἴτε δὴ μηδεμία αἴσθησίς ἐστιν ἀλλʼ
los que creemos que estar muerto es un mal. Una gran prueba de ello me ha ocurrido: no es posible que no se me hubiera opuesto la señal acostumbrada, si no fuera a hacer yo algo bueno. Pensemos también por este otro lado cuánta esperanza hay de que sea un bien. Pues estar muerto es una de dos cosas: o es como no ser nada y que el muerto no tenga sensación de nada, o bien, según lo que se dice, es un cambio y una migración del alma de este lugar a otro lugar. Y si, en efecto, no hay sensación alguna sino✦
«Alma»: psyché (ψυχή).
οἷον ὕπνος ἐπειδάν τις καθεύδων μηδʼ ὄναρ μηδὲν ὁρᾷ, θαυμάσιον κέρδος ἂν εἴη ὁ θάνατος—ἐγὼ γὰρ ἂν οἶμαι, εἴ τινα ἐκλεξάμενον δέοι ταύτην τὴν νύκτα ἐν ᾗ οὕτω κατέδαρθεν ὥστε μηδὲ ὄναρ ἰδεῖν, καὶ τὰς ἄλλας νύκτας τε καὶ ἡμέρας τὰς τοῦ βίου τοῦ ἑαυτοῦ ἀντιπαραθέντα ταύτῃ τῇ νυκτὶ δέοι σκεψάμενον εἰπεῖν πόσας ἄμεινον καὶ ἥδιον ἡμέρας καὶ νύκτας ταύτης τῆς νυκτὸς βεβίωκεν ἐν τῷ ἑαυτοῦ βίῳ, οἶμαι ἂν μὴ ὅτι ἰδιώτην τινά, ἀλλὰ τὸν μέγαν βασιλέα εὐαριθμήτους
como un sueño de quien duerme sin ver siquiera ningún ensueño, admirable ganancia sería la muerte —pues yo creo que si alguien tuviera que elegir aquella noche en que durmió tan profundamente que no vio ni un ensueño, y, poniendo a su lado las demás noches y días de su vida, tuviera que decir, tras considerarlo, cuántos días y noches ha vivido en su vida mejor y más agradablemente que aquella noche, creo que no ya un particular cualquiera, sino el Gran Rey encontraría fáciles de contar✦
El Gran Rey: el rey de Persia, proverbio de riqueza y dicha.
ἂν εὑρεῖν αὐτὸν ταύτας πρὸς τὰς ἄλλας ἡμέρας καὶ νύκτας—εἰ οὖν τοιοῦτον ὁ θάνατός ἐστιν, κέρδος ἔγωγε λέγω· καὶ γὰρ οὐδὲν πλείων ὁ πᾶς χρόνος φαίνεται οὕτω δὴ εἶναι ἢ μία νύξ. εἰ δʼ αὖ οἷον ἀποδημῆσαί ἐστιν ὁ θάνατος ἐνθένδε εἰς ἄλλον τόπον, καὶ ἀληθῆ ἐστιν τὰ λεγόμενα, ὡς ἄρα ἐκεῖ εἰσι πάντες οἱ τεθνεῶτες, τί μεῖζον ἀγαθὸν τούτου εἴη ἄν, ὦ ἄνδρες δικασταί; εἰ γάρ τις
esos días y noches en comparación con los demás—; si, pues, tal es la muerte, yo digo que es ganancia; y así, en efecto, todo el tiempo no parece ser más que una sola noche. Y si, por otra parte, la muerte es como emigrar de aquí a otro lugar, y es verdad lo que se dice, que allí están todos los muertos, ¿qué bien mayor que este podría haber, jueces? Pues si alguien,
ἀφικόμενος εἰς Ἅιδου, ἀπαλλαγεὶς τουτωνὶ τῶν φασκόντων δικαστῶν εἶναι, εὑρήσει τοὺς ὡς ἀληθῶς δικαστάς, οἵπερ καὶ λέγονται ἐκεῖ δικάζειν, Μίνως τε καὶ Ῥαδάμανθυς καὶ Αἰακὸς καὶ Τριπτόλεμος καὶ ἄλλοι ὅσοι τῶν ἡμιθέων δίκαιοι ἐγένοντο ἐν τῷ ἑαυτῶν βίῳ, ἆρα φαύλη ἂν εἴη ἡ ἀποδημία; ἢ αὖ Ὀρφεῖ συγγενέσθαι καὶ Μουσαίῳ καὶ Ἡσιόδῳ καὶ Ὁμήρῳ ἐπὶ πόσῳ ἄν τις δέξαιτʼ ἂν ὑμῶν; ἐγὼ μὲν γὰρ πολλάκις ἐθέλω τεθνάναι εἰ ταῦτʼ ἔστιν ἀληθῆ. ἐπεὶ
llegando al Hades, libre de estos que se dicen jueces, encuentra a los verdaderos jueces, que según se dice juzgan allí, Minos, Radamantis, Éaco, Triptólemo y todos los demás semidioses que fueron justos en su vida, ¿sería mala esa emigración? ¿O, a su vez, por cuánto aceptaría alguno de ustedes tratar con Orfeo, Museo, Hesíodo y Homero? Yo, por mi parte, quiero morir muchas veces si esto es verdad. Pues✦
«El Hades»: Háidēs (Ἅιδης), el mundo de los muertos.
ἔμοιγε καὶ αὐτῷ θαυμαστὴ ἂν εἴη ἡ διατριβὴ αὐτόθι, ὁπότε ἐντύχοιμι Παλαμήδει καὶ Αἴαντι τῷ Τελαμῶνος καὶ εἴ τις ἄλλος τῶν παλαιῶν διὰ κρίσιν ἄδικον τέθνηκεν, ἀντιπαραβάλλοντι τὰ ἐμαυτοῦ πάθη πρὸς τὰ ἐκείνων—ὡς ἐγὼ οἶμαι, οὐκ ἂν ἀηδὲς εἴη—καὶ δὴ τὸ μέγιστον, τοὺς ἐκεῖ ἐξετάζοντα καὶ ἐρευνῶντα ὥσπερ τοὺς ἐνταῦθα διάγειν, τίς αὐτῶν σοφός ἐστιν καὶ τίς οἴεται μέν, ἔστιν δʼ οὔ. ἐπὶ πόσῳ δʼ ἄν τις, ὦ ἄνδρες δικασταί, δέξαιτο ἐξετάσαι τὸν ἐπὶ Τροίαν ἀγαγόντα
también para mí sería admirable la estancia allí, cuando me encontrara con Palamedes y con Áyax, hijo de Telamón, y cualquier otro de los antiguos que haya muerto por un juicio injusto, comparando mis padecimientos con los de ellos —lo cual, creo, no sería desagradable— y, lo más importante, pasar el tiempo examinando y averiguando a los de allí como a los de aquí, quién de ellos es sabio y quién cree serlo y no lo es. ¿Por cuánto aceptaría alguien, jueces, examinar al que condujo contra Troya
τὴν πολλὴν στρατιὰν ἢ Ὀδυσσέα ἢ Σίσυφον ἢ ἄλλους μυρίους ἄν τις εἴποι καὶ ἄνδρας καὶ γυναῖκας, οἷς ἐκεῖ διαλέγεσθαι καὶ συνεῖναι καὶ ἐξετάζειν ἀμήχανον ἂν εἴη εὐδαιμονίας; πάντως οὐ δήπου τούτου γε ἕνεκα οἱ ἐκεῖ ἀποκτείνουσι· τά τε γὰρ ἄλλα εὐδαιμονέστεροί εἰσιν οἱ ἐκεῖ τῶν ἐνθάδε, καὶ ἤδη τὸν λοιπὸν χρόνον ἀθάνατοί εἰσιν, εἴπερ γε τὰ λεγόμενα ἀληθῆ. ἀλλὰ καὶ ὑμᾶς χρή, ὦ ἄνδρες δικασταί, εὐέλπιδας εἶναι πρὸς τὸν θάνατον, καὶ ἕν τι τοῦτο διανοεῖσθαι ἀληθές, ὅτι
el gran ejército, o a Odiseo o a Sísifo o a otros innumerables que alguien podría nombrar, hombres y mujeres, con quienes conversar allí, estar y examinar sería una felicidad inconcebible? De ningún modo, supongo, matan allí por eso; pues en lo demás son más felices los de allí que los de aquí, y ya por el resto del tiempo son inmortales, si lo que se dice es verdad. Pero también ustedes, jueces, deben tener buena esperanza ante la muerte y pensar esta única verdad: que
οὐκ ἔστιν ἀνδρὶ ἀγαθῷ κακὸν οὐδὲν οὔτε ζῶντι οὔτε τελευτήσαντι, οὐδὲ ἀμελεῖται ὑπὸ θεῶν τὰ τούτου πράγματα· οὐδὲ τὰ ἐμὰ νῦν ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γέγονεν, ἀλλά μοι δῆλόν ἐστι τοῦτο, ὅτι ἤδη τεθνάναι καὶ ἀπηλλάχθαι πραγμάτων βέλτιον ἦν μοι. διὰ τοῦτο καὶ ἐμὲ οὐδαμοῦ ἀπέτρεψεν τὸ σημεῖον, καὶ ἔγωγε τοῖς καταψηφισαμένοις μου καὶ τοῖς κατηγόροις οὐ πάνυ χαλεπαίνω. καίτοι οὐ ταύτῃ τῇ διανοίᾳ κατεψηφίζοντό μου καὶ κατηγόρουν, ἀλλʼ οἰόμενοι βλάπτειν·
no hay mal alguno para el hombre bueno ni en vida ni muerto, ni son descuidados por los dioses sus asuntos; tampoco lo mío ahora ha sucedido por azar, sino que me es claro esto: que ya era mejor para mí estar muerto y verme libre de molestias. Por eso en ningún punto me apartó la señal, y yo no estoy muy enojado con los que me condenaron y con mis acusadores. Aunque ellos no me condenaban ni acusaban con este pensamiento, sino creyendo hacerme daño;
τοῦτο αὐτοῖς ἄξιον μέμφεσθαι. τοσόνδε μέντοι αὐτῶν δέομαι· τοὺς ὑεῖς μου, ἐπειδὰν ἡβήσωσι, τιμωρήσασθε, ὦ ἄνδρες, ταὐτὰ ταῦτα λυποῦντες ἅπερ ἐγὼ ὑμᾶς ἐλύπουν, ἐὰν ὑμῖν δοκῶσιν ἢ χρημάτων ἢ ἄλλου του πρότερον ἐπιμελεῖσθαι ἢ ἀρετῆς, καὶ ἐὰν δοκῶσί τι εἶναι μηδὲν ὄντες, ὀνειδίζετε αὐτοῖς ὥσπερ ἐγὼ ὑμῖν, ὅτι οὐκ ἐπιμελοῦνται ὧν δεῖ, καὶ οἴονταί τι εἶναι ὄντες οὐδενὸς ἄξιοι. καὶ ἐὰν
en esto merecen reproche. Sin embargo, les pido esto: cuando mis hijos lleguen a la juventud, castíguenlos, atenienses, afligiéndolos con las mismas cosas con que yo los afligía a ustedes, si les parece que se ocupan del dinero o de cualquier otra cosa antes que de la virtud, y si creen ser algo sin ser nada, repróchenselo como yo a ustedes, que no se ocupan de lo que deben y creen ser algo no valiendo nada. Y si
ταῦτα ποιῆτε, δίκαια πεπονθὼς ἐγὼ ἔσομαι ὑφʼ ὑμῶν αὐτός τε καὶ οἱ ὑεῖς. ἀλλὰ γὰρ ἤδη ὥρα ἀπιέναι, ἐμοὶ μὲν ἀποθανουμένῳ, ὑμῖν δὲ βιωσομένοις· ὁπότεροι δὲ ἡμῶν ἔρχονται ἐπὶ ἄμεινον πρᾶγμα, ἄδηλον παντὶ πλὴν ἢ τῷ θεῷ.
hacen esto, habré recibido de ustedes un trato justo yo mismo y mis hijos. Pero ya es hora de irse, yo a morir, ustedes a vivir; cuáles de nosotros van hacia un destino mejor, es oscuro para todos salvo para el dios.
Fuente del texto original: Texto griego: Burnet (1900–1907), dominio público; transcripción digital © Perseus Digital Library, Tufts University, CC BY-SA 4.0. La columna griega de esta edición se distribuye con esa misma licencia.