Libro XI
Liber undecimus
Numquid, domine, cum tua sit aeternitas, ignoras, quae tibi dico, aut ad tempus uides quod fit in tempore? cur ergo tibi tot rerum narrationes digero? non utique per me noueris ea, sed affectum meum excito in te et eorum, qui haec legunt, ut dicamus omnes: magnus dominus et laudabilis ualde. iam dixi et dicam: amore amoris tui facio istuc. nam et oramus, et tamen ueritas ait: nouit pater uester quid uobis opus sit, priusquam petatis ab eo. affectum ergo nostrum patefacimus in te confitendo tibi miserias nostras et misericordias tuas super nos, ut liberes nos omnino, quoniam coepisti, ut desinamus esse miseri in nobis et beatificemur in te, quoniam uocasti nos, ut simus pauperes spiritu et mites et lugentes et esurientes ac sitientes iustitiam et misericordes et mundicordes et pacifici. ecce narraui tibi multa, quae potui et quae uolui, quoniam tu prior uoluisti, ut confiterer tibi, domino deo meo, quoniam bonus es, quoniam in saeculum misericordia tua.
¿Acaso, Señor, siendo tuya la eternidad, ignoras lo que te digo, o ves a la manera del tiempo lo que sucede en el tiempo? ¿Por qué, entonces, te expongo por orden la narración de tantas cosas? No, ciertamente, para que las conozcas por mí, sino que despierto hacia ti mi afecto y el de quienes leen esto, para que digamos todos: Grande es el Señor y muy digno de alabanza. Ya lo dije y lo diré: por amor de tu amor hago esto. Porque también oramos, y sin embargo la Verdad dice: Sabe su Padre lo que necesitan antes de que se lo pidan. Así pues, te descubrimos nuestro afecto confesándote nuestras miserias y tus misericordias sobre nosotros, para que nos libres del todo, ya que lo comenzaste, de modo que dejemos de ser miserables en nosotros y seamos dichosos en ti; porque nos llamaste a que seamos pobres de espíritu, y mansos, y que lloran, y hambrientos y sedientos de justicia, y misericordiosos, y limpios de corazón, y pacíficos. He aquí que te he narrado muchas cosas, las que pude y las que quise, porque tú quisiste primero que yo te confesara a ti, Señor Dios mío, porque eres bueno, porque es eterna tu misericordia.✦
Sal 95,4; Mt 6,8; cf. Mt 5,3-9 (las bienaventuranzas); Sal 117,1.
Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua et omnes terrores tuos et consolationes et gubernationes, quibus me perduxisti praedicare uerbum et sacramentum tuum dispensare populo tuo? et si sufficio haec enuntiare ex ordine, caro mihi ualent stillae temporum. et olim inardesco meditari in lege tua et in ea tibi confiteri scientiam et inperitiam meam, primordia inluminationis tuae et reliquias tenebrarum mearum, quousque deuoretur a fortitudine infirmitas. et nolo in aliud horae diffluant, quas inuenio liberas a necessitatibus reficiendi corporis et intentionis animi et seruitutis, quam debemus hominibus et quam non debemus et tamen reddimus.
Pero ¿cuándo seré capaz de referir con la lengua de mi pluma todas tus exhortaciones, y todos tus terrores, y tus consuelos y tus guías, por los que me condujiste a predicar la palabra y a dispensar tu sacramento a tu pueblo? Y aun si fuera capaz de referir esto por orden, las gotas del tiempo me son caras. Y hace ya tiempo que ardo en deseos de meditar en tu ley y de confesarte en ella mi ciencia y mi impericia, los comienzos de tu iluminación y los restos de mis tinieblas, hasta que la debilidad sea devorada por la fortaleza. Y no quiero que se derramen en otra cosa las horas que encuentro libres de las necesidades de reparar el cuerpo, de la atención del espíritu y del servicio que debemos a los hombres y del que no les debemos y sin embargo les prestamos.✦
Alude a su ministerio de presbítero y obispo de Hipona; sacramentum abarca aquí tanto los sacramentos como el misterio de la fe que se anuncia.
Domine deus meus, intende orationi meae, et misericordia tua exaudiat desiderium meum, quoniam non mihi soli aestuat sed usui uult esse fraternae caritati: et uides in corde meo quia sic est. sacrificem tibi famulatum cogitationis et linguae meae, et da quod offeram tibi. inops enim et pauper sum, tu diues in omnes inuocantes te, qui securus curam nostri geris. circumcide ab omni temeritate omnique mendacio interiora et exteriora mea, labia mea. sint castae deliciae meae scripturae tuae, nec fallar in eis nec fallam ex eis. domine, adtende et miserere, domine deus meus, lux caecorum et uirtus infirmorum statimque lux uidentium et uirtus fortium, adtende animam meam et audi clamantem de profundo. nam nisi assint et in profundo aures tuae, quo ibimus? quo clamabimus? tuus est dies et tua est nox: ad nutum tuum momenta transuolant. largire inde spatium meditationibus nostris in abdita legis tuae neque aduersus pulsantes claudas eam. neque enim frustra scribi uoluisti tot paginarum opaca secreta, aut non habent illae siluae ceruos suos recipientes se in eas et resumentes, ambulantes et pascentes, recumbentes et ruminantes. o domine, perfice me et reuela mihi eas. ecce uox tua gaudium meum, uox tua super affluentiam uoluptatum. da quod amo: amo enim. et hoc tu dedisti. ne dona tua deseras nec herbam tuam spernas sitientem. confitear tibi quidquid inuenero in libris tuis et audiam uocem laudis et te bibam et considerem mirabilia de lege tua ab usque principio, in quo fecisti caelum et terram, usque ad regnum tecum perpetuum sanctae ciuitatis tuae.
Señor Dios mío, atiende a mi oración, y que tu misericordia escuche mi deseo, porque no arde solo para mí, sino que quiere servir a la caridad fraterna; y tú ves en mi corazón que así es. Que te sacrifique el servicio de mi pensamiento y de mi lengua, y dame lo que he de ofrecerte. Pues soy indigente y pobre, tú rico para todos los que te invocan, tú que, sin inquietud, cuidas de nosotros. Circuncida de toda temeridad y de toda mentira lo interior y lo exterior mío, mis labios. Sean tus Escrituras mis castas delicias; que no me engañe en ellas ni engañe con ellas. Señor, atiende y ten piedad, Señor Dios mío, luz de los ciegos y fuerza de los débiles, y al mismo tiempo luz de los que ven y fuerza de los fuertes; atiende a mi alma y oye al que clama desde lo profundo. Porque si tus oídos no estuvieran presentes también en lo profundo, ¿adónde iríamos? ¿Hacia dónde clamaríamos? Tuyo es el día y tuya es la noche; a una señal tuya vuelan los instantes. Concede de ellos espacio a nuestras meditaciones sobre los secretos de tu ley, y no la cierres a los que llaman. Pues no en vano quisiste que se escribieran los oscuros secretos de tantas páginas; ¿o es que no tienen esos bosques sus ciervos, que en ellos se recogen y se rehacen, pasean y pacen, se recuestan y rumian? Oh Señor, perfeccióname y revélamelas. He aquí que tu voz es mi gozo, tu voz está por encima de la abundancia de los placeres. Dame lo que amo, porque amo; y esto me lo diste tú. No abandones tus dones ni desprecies a tu hierba sedienta. Que te confiese cuanto encuentre en tus libros, y oiga la voz de la alabanza, y te beba a ti, y contemple las maravillas de tu ley desde el principio mismo, en el que hiciste el cielo y la tierra, hasta el reino perpetuo, contigo, de tu santa ciudad.✦
Sal 85,1; Rom 10,12; Sal 129,1; Sal 73,16; Sal 25,7; Sal 118,18.
Los «bosques» son los pasajes oscuros de la Escritura, y los «ciervos», los lectores que en ellos encuentran alimento y reposo (cf. Sal 28,9).
Domine, miserere mei et exaudi desiderium meum. puto enim, quod non sit de terra, non de auro et argento et lapidibus aut decoris uestibus aut honoribus et potestatibus aut uoluptatibus carnis neque de necessariis corpori et huic uitae peregrinationis nostrae, quae omnia nobis adponuntur quaerentibus regnum et iustitiam tuam. uide, deus meus, unde sit desiderium meum. narrauerunt mihi iniusti delectationes, sed non sicut lex tua, domine. ecce unde est desiderium meum. uide, pater, aspice et uide et adproba, et placeat in conspectu misericordiae tuae inuenire me gratiam ante te, ut aperiantur pulsanti mihi interiora sermonum tuorum. obsecro per dominum nostrum Iesum Christum filium tuum, uirum dexterae tuae, filium hominis, quem confirmasti tibi mediatorem tuum et nostrum, per quem nos quaesisti non quaerentes te, quaesisti autem, ut quaereremus te, uerbum tuum, per quod fecisti omnia, in quibus et me, unicum tuum, per quem uocasti in adoptionem populum credentium, in quo et me: per eum te obsecro, qui sedet ad dexteram tuam et te interpellat pro nobis, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. ipsos quaero in libris tuis. Moyses de illo scripsit: hoc ipse ait, hoc ueritas ait.
Señor, ten piedad de mí y escucha mi deseo. Pues creo que no es de la tierra, ni de oro y plata y piedras [preciosas], ni de vestidos vistosos, ni de honores y poderes, ni de placeres de la carne, ni de lo necesario para el cuerpo y para esta vida de nuestra peregrinación: todo lo cual se nos da por añadidura a los que buscamos tu reino y tu justicia. Mira, Dios mío, de dónde procede mi deseo. Me contaron los inicuos sus deleites, pero no como tu ley, Señor. He aquí de dónde procede mi deseo. Mira, Padre, contempla y mira y aprueba, y plázcate ante los ojos de tu misericordia que yo halle gracia delante de ti, para que se abran a mi llamada los secretos de tus palabras. Te lo suplico por nuestro Señor Jesucristo, tu Hijo, el varón de tu diestra, el hijo del hombre a quien confirmaste para ti como mediador tuyo y nuestro, por quien nos buscaste cuando no te buscábamos, y nos buscaste para que te buscáramos; tu Verbo, por quien hiciste todas las cosas, y entre ellas también a mí; tu Unigénito, por quien llamaste a la adopción al pueblo de los creyentes, y entre ellos también a mí: por él te suplico, que está sentado a tu derecha e intercede ante ti por nosotros, en quien están escondidos todos los tesoros de la sabiduría y de la ciencia. A esos busco en tus libros. Moisés escribió de él: esto lo dice él mismo, esto lo dice la Verdad.✦
Mt 6,33; Sal 118,85; Sal 79,18; cf. Jn 1,3; cf. Gal 4,5; Rom 8,34; Col 2,3; cf. Jn 5,46.
Audiam et intellegam, quomodo in principio fecisti caelum et terram. scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transiit hinc a te ad te neque nunc ante me est. nam si esset, tenerem eum et rogarem eum et per te obsecrarem, ut mihi ista panderet, et praeberem aures corporis mei sonis erumpentibus ex ore eius, et si hebraea uoce loqueretur, frustra pulsaret sensum meum nec inde mentem meam quicquam tangeret; si autem latine, scirem quid diceret. sed unde scirem, an uerum diceret? quod si et hoc scirem, num ab illo scirem? intus utique mihi, intus in domicilio cogitationis nec hebraea nec graeca nec latina nec barbara ueritas sine oris et linguae organis, sine strepitu syllabarum diceret: "uerum dicit" et ego statim certus confidenter illi homini tuo dicerem: "uerum dicis." quum ergo illum interrogare non possim, te, quo plenus uera dixit, ueritas, rogo, te, deus meus, rogo, parce peccatis meis, et qui illi seruo tuo dedisti haec dicere, da et mihi haec intellegere.
Oiga yo y entienda cómo en el principio hiciste el cielo y la tierra. Esto lo escribió Moisés; lo escribió y se fue; pasó de aquí, de ti a ti, y ahora no está delante de mí. Porque, si estuviera, lo retendría y le preguntaría y le suplicaría por ti que me explicara estas cosas, y prestaría los oídos de mi cuerpo a los sonidos que brotaran de su boca; y si hablara en lengua hebrea, en vano golpearía mis sentidos, y nada de ello llegaría a mi mente; pero si [hablara] en latín, sabría lo que decía. Mas ¿cómo sabría si decía verdad? Y aun si también esto supiera, ¿acaso lo sabría por él? Dentro de mí, ciertamente, dentro, en la morada del pensamiento, la verdad, que no es hebrea ni griega ni latina ni bárbara, sin instrumentos de boca y de lengua, sin estrépito de sílabas, me diría: «Dice verdad», y yo al punto, seguro, diría confiadamente a aquel hombre tuyo: «Dices verdad». Así pues, ya que a él no puedo preguntarle, a ti, Verdad, de quien lleno dijo cosas verdaderas, a ti, Dios mío, te ruego: perdona mis pecados, y tú, que concediste a aquel siervo tuyo decir estas cosas, concédeme también a mí entenderlas.✦
Gn 1,1. La tradición atribuía a Moisés la redacción del Génesis.
Ecce sunt caelum et terra, clamant, quod facta sint; mutantur enim atque uariantur. quidquid autem factum non est et tamen est, non est in eo quicquam, quod ante non erat: quod est mutari atque uariari. clamant etiam, quod se ipsa non fecerint: "ideo sumus, quia facta sumus; non ergo eramus, antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. " et uox dicentium est ipsa euidentia. tu ergo, domine, fecisti ea, qui pulcher es: pulchra sunt enim; qui bonus es: bona sunt enim; qui es: sunt enim. nec ita pulchra sunt nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu conditor eorum, quo conparato nec pulchra sunt nec bona sunt nec sunt. scimus haec, gratias tibi, et scientia nostra scientiae tuae conparata ignorantia est.
He aquí que existen el cielo y la tierra; claman que han sido hechos, pues se mudan y varían. Ahora bien, en lo que no ha sido hecho y sin embargo es, no hay nada que antes no fuera, que es en lo que consiste mudarse y variar. Claman también que no se hicieron a sí mismos: «Existimos porque hemos sido hechos; no existíamos, pues, antes de existir, como para poder hacernos a nosotros mismos». Y la voz con que lo dicen es la evidencia misma. Tú, pues, Señor, los hiciste: tú que eres hermoso, pues ellos son hermosos; tú que eres bueno, pues son buenos; tú que eres, pues son. Pero no son tan hermosos, ni tan buenos, ni son de tal modo como tú, su creador, comparados con el cual ni son hermosos, ni son buenos, ni son. Esto lo sabemos, gracias a ti; y nuestra ciencia, comparada con tu ciencia, es ignorancia.
Quomodo autem fecisti caelum et terram et quae machina tam grandis operationis tuae? non enim sicut homo artifex formans corpus de corpore arbitratu animae ualentis imponere utcumque speciem, quam cernit in semet ipsa interno oculo — et unde hoc ualeret, nisi quia tu fecisti eam? — et imponit speciem iam exsistenti et habenti, ut esset, ueluti terrae aut lapidi aut ligno aut auro aut id genus rerum cuilibet. et unde ista essent, nisi tu instituisses ea? tu fabro corpus, tu animam membris imperitantem fecisti, tu materiam, unde facit aliquid, tu ingenium, quo artem capiat et uideat intus quid faciat foris, tu sensum corporis, quo interprete traiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet animo quid factum sit, ut ille intus consulat praesidentem sibi ueritatem, an bene factum sit. te laudant haec omnia creatorem omnium. sed tu quomodo facis ea? quomodo fecisti, deus, caelum et terram? non utique in caelo neque in terra fecisti caelum et terram neque in aere aut in aquis, quoniam et haec pertinent ad caelum et terram, neque in uniuerso mundo fecisti uniuersum mundum, quia non erat, ubi fieret, antequam fieret ut esset. nec manu tenebas aliquid, unde faceres caelum et terram: nam unde tibi hoc, quod tu non feceras, unde aliquid faceres? quid enim est, nisi quia tu es? ergo dixisti et facta sunt atque in uerbo tuo fecisti ea.
Pero ¿cómo hiciste el cielo y la tierra, y cuál fue la máquina de tan grandiosa obra tuya? Pues no [lo hiciste] como el hombre artífice, que forma un cuerpo a partir de otro cuerpo según el arbitrio de su alma, capaz de imponerle de algún modo la forma que contempla en sí misma con el ojo interior —¿y de dónde tendría ella ese poder, sino porque tú la hiciste?—, e impone la forma a algo que ya existe y tiene ser, como la tierra, o la piedra, o la madera, o el oro, o cualquier cosa de este género. ¿Y de dónde existirían estas cosas, si tú no las hubieras establecido? Tú hiciste al artesano el cuerpo; tú, el alma que gobierna los miembros; tú, la materia de la que hace algo; tú, el ingenio con que capta el arte y ve dentro lo que ha de hacer fuera; tú, el sentido del cuerpo, por cuya mediación traslada del alma a la materia lo que hace, y comunica al alma lo que se ha hecho, para que ella consulte dentro a la verdad que la preside, si está bien hecho. Te alaban todas estas cosas a ti, creador de todas. Pero tú ¿cómo las haces? ¿Cómo hiciste, Dios, el cielo y la tierra? Ciertamente no hiciste el cielo y la tierra en el cielo ni en la tierra, ni en el aire ni en las aguas, porque también estas cosas pertenecen al cielo y a la tierra; ni hiciste el mundo entero en el mundo entero, porque no había dónde hacerse antes de que se hiciera para existir. Ni tenías en la mano algo de lo que hacer el cielo y la tierra; pues ¿de dónde te vendría eso que tú no hubieras hecho, para hacer de ello algo? Pues ¿qué es algo, sino porque tú eres? Así pues, dijiste, y fueron hechas, y en tu Verbo las hiciste.✦
Sal 32,9; cf. Sal 32,6.
Sed quomodo dixisti? numquid illo modo, quo facta est uox de nube dicens: hic est filius meus dilectus? illa enim uox acta atque transacta est, coepta et finita. sonuerunt syllabae atque transierant, secunda post primam, tertia post secundam atque inde ex ordine, donec ultima post ceteras silentiumque post ultimam. unde claret atque eminet, quod creaturae motus expressit eam seruiens aeternae uoluntati tuae ipse temporalis. et haec ad tempus facta uerba tua nuntiauit auris exterior menti prudenti, cuius auris interior posita est ad aeternum uerbum tuum. at illa conparauit haec uerba temporaliter sonantia cum aeterno in silentio uerbo tuo et dixit: aliud est longe, longe aliud est. haec longe infra me sunt nec sunt, quia fugiunt et praetereunt: uerbum autem dei mei supra me manet in aeternum. si ergo uerbis sonantibus et praetereuntibus dixisti, ut fieret caelum et terra, atque ita fecisti caelum et terram, erat iam creatura corporalis ante caelum et terram, cuius motibus temporalibus temporaliter uox illa percurreret. nullum autem corpus ante caelum et terram, aut si erat, id certe sine transitoria uoce feceras, unde transitoriam uocem faceres, qua diceres ut fieret caelum et terra. quidquid enim illud esset, unde talis uox fieret, nisi abs te factum esset, omnino non esset. ut ergo fieret corpus, unde ista uerba fierent, quo uerbo a te dictum est?
Pero ¿cómo dijiste? ¿Acaso del modo en que vino de la nube una voz que decía: Este es mi Hijo amado? Porque aquella voz sonó y pasó, empezó y terminó. Sonaron las sílabas y pasaron, la segunda tras la primera, la tercera tras la segunda, y así por orden, hasta la última después de las demás, y el silencio después de la última. Por eso es claro y manifiesto que la produjo el movimiento de una criatura, temporal ella misma, al servicio de tu voluntad eterna. Y estas palabras tuyas, hechas en el tiempo, el oído exterior las comunicó a la mente prudente, cuyo oído interior está vuelto hacia tu Verbo eterno. Y ella comparó estas palabras que sonaban en el tiempo con tu Verbo eterno en el silencio, y dijo: «Es otra cosa, muy otra cosa. Estas están muy por debajo de mí, y no son, porque huyen y pasan; pero el Verbo de mi Dios permanece por encima de mí para siempre». Si, pues, con palabras que suenan y pasan dijiste que se hicieran el cielo y la tierra, y así hiciste el cielo y la tierra, existía ya una criatura corpórea antes del cielo y de la tierra, por cuyos movimientos temporales recorriera el tiempo aquella voz. Pero no había cuerpo alguno antes del cielo y de la tierra; o, si lo había, sin duda lo habías hecho sin voz transitoria, para hacer de él la voz transitoria con que dijeras que se hicieran el cielo y la tierra. Pues aquello de lo que se hiciera tal voz, fuera lo que fuese, si no hubiera sido hecho por ti, no existiría en absoluto. Para que se hiciera, pues, el cuerpo del que salieran esas palabras, ¿con qué palabra fue dicho por ti?✦
Mt 3,17; 17,5; Is 40,8.
Vocas itaque nos ad intellegendum uerbum, deum apud te deum, quod sempiterne dicitur et eo sempiterne dicuntur omnia. neque enim finitur, quod dicebatur, et dicitur aliud, ut possint dici omnia, sed simul ac sempiterne omnia: alioquin iam tempus et mutatio et non uera aeternitas nec uera inmortalitas. hoc noui, deus meus, et gratias ago. noui, confiteor tibi, domine deus, mecumque nouit et benedicit te quisquis ingratus non est certae ueritati. nouimus enim, domine, nouimus, quoniam in quantum quidque non est quod erat et est quod non erat, in tantum moritur et oritur. non ergo quicquam uerbi tui cedit atque succedit, quoniam uere inmortale atque aeternum est. et ideo uerbo tibi coaeterno simul et sempiterne dicis omnia, quae dicis, et fit, quidquid dicis ut fiat; nec aliter quam dicendo facis: nec tamen simul et sempiterna fiunt omnia, quae dicendo facis.
Nos llamas, pues, a entender el Verbo, Dios junto a ti, Dios, que se dice eternamente, y en el que se dicen eternamente todas las cosas. Pues no se termina lo que se estaba diciendo para decirse otra cosa, de modo que puedan decirse todas, sino [que se dicen] todas a la vez y eternamente; de otro modo habría ya tiempo y cambio, y no verdadera eternidad ni verdadera inmortalidad. Esto lo sé, Dios mío, y te doy gracias. Lo sé, te lo confieso, Señor Dios, y lo sabe conmigo y te bendice todo el que no es ingrato a la verdad cierta. Sabemos, en efecto, Señor, sabemos que en la medida en que algo no es lo que era y es lo que no era, en esa medida muere y nace. Nada, pues, de tu Verbo cede su lugar ni sucede a otra cosa, porque es verdaderamente inmortal y eterno. Y por eso, con el Verbo coeterno a ti, dices a la vez y eternamente todo lo que dices, y se hace todo lo que dices que se haga; y no haces de otro modo que diciendo; y sin embargo no se hacen a la vez y eternamente todas las cosas que haces diciendo.✦
Cf. Jn 1,1: «el Verbo estaba junto a Dios, y el Verbo era Dios».
Cur, quaeso, domine deus meus? utcumque uideo, sed quomodo id eloquar nescio, nisi quia omne, quod esse incipit et esse desinit, tunc esse incipit et tunc desinit, quando debuisse incipere uel desinere in aeterna ratione cognoscitur, ubi nec incipit aliquid nec desinit. ipsum est uerbum tuum, quod et principium est, quia et loquitur nobis. sic in euangelio per carnem ait, et hoc insonuit foris auribus hominum, ut crederetur et intus quaereretur et inueniretur in aeterna ueritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet. ibi audio uocem tuam, domine, dicentis mihi, quoniam ille loquitur nobis, qui docet nos, qui autem non docet nos, etiam si loquitur, non nobis loquitur. quis porro nos docet nisi stabilis ueritas? quia et per creaturam mutabilem cum admonemur, ad ueritatem stabilem ducimur, ubi uere discimus, cum stamus et audimus eum et gaudio gaudemus propter uocem sponsi, reddentes nos, unde sumus. et ideo principium, quia nisi maneret, cum erraremus, non esset quo rediremus. cum autem redimus ab errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos, quia principium est et loquitur nobis.
¿Por qué esto, te pregunto, Señor Dios mío? Lo veo de algún modo, pero no sé cómo expresarlo, sino diciendo que todo lo que empieza a ser y deja de ser, empieza a ser y deja de ser cuando se conoce en la razón eterna que debía empezar o terminar; [razón] en la que nada empieza ni termina. Ese es tu Verbo, que es también el Principio, porque también nos habla. Así lo dice en el Evangelio por medio de la carne, y esto resonó por fuera en los oídos de los hombres, para que se creyera, y se buscara dentro, y se hallara en la verdad eterna, donde el único y buen Maestro enseña a todos sus discípulos. Allí oigo tu voz, Señor, que me dice que nos habla quien nos enseña, y que quien no nos enseña, aunque hable, no nos habla a nosotros. ¿Y quién nos enseña sino la verdad estable? Porque incluso cuando somos advertidos por medio de una criatura mudable, somos conducidos a la verdad estable, donde aprendemos de verdad, cuando estamos en pie y lo escuchamos, y nos llenamos de gozo por la voz del esposo, devolviéndonos a aquel de quien procedemos. Y por eso es el Principio, porque, si no permaneciera, cuando nos extraviamos no habría adónde volver. Y cuando volvemos del error, volvemos ciertamente conociendo; y para que conozcamos, él nos enseña, porque es el Principio y nos habla.✦
Agustín lee Jn 8,25 según la antigua versión latina: «[Soy] el Principio, que también les hablo».
Jn 3,29; cf. Mt 23,8-10.
In hoc principio fecisti, deus, caelum et terram in uerbo tuo, in filio tuo, in uirtute tua, in sapientia tua, in ueritate tua miro modo dicens et miro modo faciens. quis conprehendet? quis enarrabit? quid est illud, quod interlucet mihi et percutit cor meum sine laesione? et inhorresco et inardesco: inhorresco, in quantum dissimilis ei sum, inardesco, in quantum similis ei sum. sapientia, sapientia ipsa est, quae interlucet mihi, discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea caligine atque aggere poenarum mearum, quoniam sic infirmatus est in egestate uigor meus, ut non sufferam bonum meum, donec tu, domine, qui propitius factus es omnibus iniquitatibus meis, etiam sanes omnes languores meos, quia et redimes de corruptione uitam meam et coronabis me in miseratione et misericordia et satiabis in bonis desiderium meum, quoniam renouabitur iuuentus mea sicut aquilae. spe enim salui facti sumus et promissa tua per patientiam expectamus. audiat te intus sermocinantem qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: quam magnificata sunt opera tua, domine, omnia in sapientia fecisti! et illa principium, et in eo principio fecisti caelum et terram.
En este Principio hiciste, Dios, el cielo y la tierra: en tu Verbo, en tu Hijo, en tu poder, en tu sabiduría, en tu verdad, diciendo de modo admirable y haciendo de modo admirable. ¿Quién lo comprenderá? ¿Quién lo contará? ¿Qué es eso que brilla a ratos ante mí y golpea mi corazón sin herirlo? Y me estremezco y me enardezco: me estremezco en cuanto le soy desemejante, me enardezco en cuanto le soy semejante. La sabiduría, la sabiduría misma es la que brilla ante mí, rasgando mi nublado, que de nuevo me cubre cuando desfallezco lejos de ella, por la niebla y el cúmulo de mis castigos; porque de tal modo se ha debilitado mi vigor en la indigencia que no soporto mi bien, hasta que tú, Señor, que te has mostrado propicio con todas mis iniquidades, sanes también todas mis dolencias; porque también rescatarás mi vida de la corrupción, y me coronarás de compasión y misericordia, y saciarás de bienes mi deseo, porque se renovará mi juventud como la del águila. Pues en esperanza hemos sido salvados, y aguardamos tus promesas con paciencia. Que te oiga hablar en su interior quien pueda; yo, confiado en tu oráculo, clamaré: ¡Cuán engrandecidas son tus obras, Señor; todo lo hiciste con sabiduría! Y ella es el Principio, y en ese Principio hiciste el cielo y la tierra.✦
Sal 30,11; Sal 102,3-5; Rom 8,24-25; Sal 103,24.
Nonne ecce pleni sunt uetustatis suae qui nobis dicunt: quid faciebat deus, antequam faceret caelum et terram? si enim uacabat, inquiunt, et non operabatur aliquid, cur non sic semper et deinceps, quemadmodum retro semper cessauit ab opere? si enim ullus motus in deo nouus extitit et uoluntas noua, ut creaturam conderet, quam numquam ante condiderat, quomodo iam uera aeternitas, ubi oritur uoluntas, quae non erat? neque enim uoluntas dei creatura est, sed ante creaturam, quia non crearetur aliquid, nisi creatoris uoluntas praecederet. ad ipsam ergo dei substantiam pertinet uoluntas eius. quod si exortum est aliquid in dei substantia, quod prius non erat, non ueraciter dicitur aeterna illa substantia; si autem dei uoluntas sempiterna erat, ut esset creatura, cur non sempiterna et creatura?
¿No están acaso llenos de su vieja condición quienes nos dicen: «¿Qué hacía Dios antes de hacer el cielo y la tierra? Porque, si estaba ocioso —dicen— y no obraba nada, ¿por qué no [siguió] así siempre en adelante, del mismo modo que siempre, hacia atrás, se abstuvo de obrar? Pues si surgió en Dios algún movimiento nuevo y una voluntad nueva de crear una criatura que nunca antes había creado, ¿cómo puede haber ya verdadera eternidad, donde nace una voluntad que no existía? Porque la voluntad de Dios no es una criatura, sino que es anterior a la criatura, ya que nada se crearía si no lo precediera la voluntad del creador. Pertenece, pues, a la sustancia misma de Dios su voluntad. Y si en la sustancia de Dios surgió algo que antes no existía, no se dice con verdad que aquella sustancia sea eterna; pero si la voluntad de Dios de que existiera la criatura era eterna, ¿por qué no es eterna también la criatura?».✦
«Llenos de su vieja condición»: alusión al «hombre viejo» (cf. Ef 4,22; Col 3,9). La objeción la planteaban los maniqueos y algunos filósofos paganos.
Qui haec dicunt, nondum te intellegunt, o sapientia dei, lux mentium, nondum intellegunt, quomodo fiant, quae per te atque in te fiunt, et conantur aeterna sapere, sed adhuc in praeteritis et futuris rerum motibus cor eorum uolitat et adhuc uanum est. quis tenebit illud et figet illud, ut paululum stet et paululum rapiat splendorem semper stantis aeternitatis et conparet cum temporibus numquam stantibus et uideat esse inconparabilem et uideat longum tempus nisi ex multis praetereuntibus motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem praeterire quicquam in aeterno, sed totum esse praesens; nullum uero tempus totum esse praesens: et uideat omne praeteritum propelli ex futuro et omne futurum ex praeterito consequi et omne praeteritum ac futurum ab eo, quod semper est praesens, creari et excurrere? quis tenebit cor hominis, ut stet et uideat, quomodo stans dictet futura et praeterita tempora nec futura nec praeterita aeternitas? numquid manus mea ualet hoc aut manus oris mei per loquellas agit tam grandem rem?
Los que dicen esto todavía no te entienden, oh Sabiduría de Dios, luz de las mentes; todavía no entienden cómo se hacen las cosas que se hacen por ti y en ti; y se esfuerzan por saborear lo eterno, pero su corazón revolotea todavía entre los movimientos pasados y futuros de las cosas, y todavía es vano. ¿Quién lo sujetará y lo fijará, para que se detenga un poco y capte un poco el esplendor de la eternidad, siempre estable, y lo compare con los tiempos, nunca estables, y vea que no admite comparación; y vea que un tiempo largo no se hace largo sino a partir de muchos movimientos que pasan, los cuales no pueden extenderse a la vez; mientras que en lo eterno nada pasa, sino que todo está presente, y en cambio ningún tiempo está todo presente; y vea que todo pasado es empujado por el futuro, y todo futuro se sigue del pasado, y todo pasado y futuro es creado por aquello que siempre está presente y de ello brota? ¿Quién sujetará el corazón del hombre, para que se detenga y vea cómo la eternidad, que está fija y no es futura ni pasada, dicta los tiempos futuros y pasados? ¿Acaso mi mano es capaz de esto, o la mano de mi boca lleva a cabo con palabras cosa tan grande?
Ecce respondeo dicenti: "quid faciebat deus, antequam faceret caelum et terram?" respondeo non illud, quod quidam respondisse perhibetur ioculariter eludens quaestionis uiolentiam: "alta", inquit, "scrutantibus gehennas parabat". aliud est uidere, aliud ridere. haec non respondeo. libentius enim responderim: "nescio, quod nescio" quam illud, unde irridetur qui alta interrogauit et laudatur qui falsa respondit. sed dico te, deus noster, omnis creaturae creatorem et, si caeli et terrae nomine omnis creatura intellegitur, audenter dico: antequam faceret deus caelum et terram, non faciebat aliquid. si enim faciebat, quid nisi creaturam faciebat? et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio, quemadmodum scio, quod nulla fiebat creatura, antequam fieret ulla creatura.
He aquí que respondo al que dice: «¿Qué hacía Dios antes de hacer el cielo y la tierra?». No respondo lo que se cuenta que respondió alguien, eludiendo en broma la fuerza de la pregunta: «Preparaba —dijo— el infierno para los que escudriñan las cosas altas». Una cosa es ver y otra reír. Eso no lo respondo. Pues de mejor gana respondería: «No sé», cuando no sé, que aquello con que se pone en ridículo al que preguntó cosas altas y se alaba al que respondió falsedades. Lo que digo es que tú, Dios nuestro, eres el creador de toda criatura; y, si con el nombre de cielo y tierra se entiende toda criatura, digo con audacia: antes de que Dios hiciera el cielo y la tierra, no hacía nada. Porque, si hacía algo, ¿qué hacía sino una criatura? Y ojalá supiera todo lo que con provecho deseo saber, del modo que sé que no se hacía ninguna criatura antes de que se hiciera criatura alguna.✦
Juego de palabras latino entre uidere («ver», comprender) y ridere («reír»). «Infierno» traduce gehennas, el lugar del castigo eterno.
At si cuiusquam uolatilis sensus uagatur per imagines retro temporum et te, deum omnipotentem et omnicreantem et omnitenentem, caeli et terrae artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per innumerabilia saecula cessasse miratur, euigilet atque adtendat, quia falsa miratur. nam unde poterant innumerabilia saecula praeterire, quae ipse non feceras, cum sis omnium saeculorum auctor et conditor? aut quae tempora fuissent, quae abs te condita non essent? aut quomodo praeterirent, si numquam fuissent? cum ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus, antequam faceres caelum et terram, cur dicitur, quod ab opere cessabas? id ipsum enim tempus tu feceras, nec praeterire potuerunt tempora, antequam faceres tempora. si autem ante caelum et terram nullum erat tempus, cur quaeritur, quid tunc faciebas? non enim erat tunc, ubi non erat tempus.
Pero si el sentido voluble de alguien vaga por imágenes de tiempos pasados y se asombra de que tú, Dios omnipotente, que todo lo creas y todo lo sostienes, artífice del cielo y de la tierra, te abstuvieras de una obra tan grande, antes de hacerla, durante innumerables siglos, despierte y advierta que se asombra de algo falso. Pues ¿cómo podían pasar innumerables siglos que tú mismo no habías hecho, siendo tú el autor y fundador de todos los siglos? ¿O qué tiempos habrían existido que no hubieran sido fundados por ti? ¿O cómo pasarían, si nunca hubieran existido? Así pues, siendo tú el hacedor de todos los tiempos, si hubo algún tiempo antes de que hicieras el cielo y la tierra, ¿por qué se dice que te abstenías de obrar? Ese mismo tiempo lo habías hecho tú, y no pudieron pasar tiempos antes de que hicieras los tiempos. Y si antes del cielo y de la tierra no había tiempo alguno, ¿por qué se pregunta qué hacías entonces? Pues no había «entonces» donde no había tiempo.
Nec tu tempore tempora praecedis: alioquin non omnia tempora praecederes. sed praecedis omnia praeterita celsitudine semper praesentis aeternitatis et superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum uenerint, praeterita erunt; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. anni tui nec eunt nec ueniunt: isti autem nostri eunt et ueniunt, ut omnes ueniant. anni tui omnes simul stant, quoniam stant, nec euntes a uenientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. anni tui dies unus, et dies tuus non cotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim succedit hesterno. hodiernus tuus aeternitas: ideo coaeternum genuisti, cui dixisti: ego hodie genui te. omnia tempora tu fecisti et ante omnia tempora tu es, nec aliquo tempore non erat tempus.
Ni precedes tú a los tiempos en el tiempo; de otro modo no precederías a todos los tiempos. Sino que precedes a todos los pasados con la excelsitud de la eternidad siempre presente, y sobrepasas a todos los futuros, porque son futuros, y cuando hayan llegado serán pasados; tú, en cambio, eres el mismo, y tus años no se acabarán. Tus años ni van ni vienen; estos nuestros van y vienen, para que vengan todos. Tus años están todos a la vez, porque están fijos, y los que se van no son desplazados por los que vienen, porque no pasan; pero estos nuestros serán todos cuando todos hayan dejado de ser. Tus años son un solo día, y tu día no es cada día, sino hoy, porque tu hoy no cede ante el mañana, ni sucede al ayer. Tu hoy es la eternidad; por eso engendraste coeterno a aquel a quien dijiste: Yo te he engendrado hoy. Todos los tiempos los hiciste tú, y antes de todos los tiempos eres tú, y no hubo tiempo alguno en que no hubiera tiempo.✦
Sal 101,28; Sal 2,7; Heb 5,5.
Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras. et nulla tempora tibi coaeterna sunt, quia tu permanes; at illa si permanerent, non essent tempora. quid est enim tempus? quis hoc facile breuiterque explicauerit? quis hoc ad uerbum de illo proferendum uel cogitatione conprehenderit? quid autem familiarius et notius in loquendo conmemoramus quam tempus? et intellegimus utique, cum id loquimur, intellegimus etiam, cum alio loquente id audimus. quid est ergo tempus? si nemo ex me quaerat, scio; si quaerenti explicare uelim, nescio: fidenter tamen dico scire me, quod, si nihil praeteriret, non esset praeteritum tempus, et si nihil adueniret, non esset futurum tempus, et si nihil esset, non esset praesens tempus. duo ergo illa tempora, praeteritum et futurum, quomodo sunt, quando et praeteritum iam non est et futurum nondum est? praesens autem si semper esset praesens nec in praeteritum transiret, non iam esset tempus, sed aeternitas. si ergo praesens, ut tempus sit, ideo fit, quia in praeteritum transit, quomodo et hoc esse dicimus, cui causa, ut sit, illa est, quia non erit, ut scilicet non uere dicamus tempus esse, nisi quia tendit non esse.
En ningún tiempo, pues, dejaste de hacer algo, porque el tiempo mismo lo habías hecho tú. Y ningún tiempo te es coeterno, porque tú permaneces; y ellos, si permanecieran, no serían tiempos. Pues ¿qué es el tiempo? ¿Quién podrá explicarlo fácil y brevemente? ¿Quién podrá abarcarlo siquiera con el pensamiento, para decir de él una palabra? Y sin embargo, ¿qué mencionamos al hablar más familiar y conocido que el tiempo? Y lo entendemos, sin duda, cuando hablamos de él; lo entendemos también cuando oímos a otro hablar de él. ¿Qué es, pues, el tiempo? Si nadie me lo pregunta, lo sé; si quiero explicárselo al que me lo pregunta, no lo sé. Con todo, digo con seguridad que sé que, si nada pasara, no habría tiempo pasado; y si nada sobreviniera, no habría tiempo futuro; y si nada existiera, no habría tiempo presente. Pero esos dos tiempos, el pasado y el futuro, ¿cómo son, si el pasado ya no es y el futuro todavía no es? Y el presente, si fuera siempre presente y no pasara a ser pasado, ya no sería tiempo, sino eternidad. Si, pues, el presente, para ser tiempo, llega a serlo porque pasa a ser pasado, ¿cómo decimos que también él es, si la razón de que sea es que dejará de ser? De modo que no podemos decir con verdad que el tiempo es, sino porque tiende a no ser.
Et tamen dicimus longum tempus et breue tempus neque hoc nisi de praeterito aut futuro dicimus. praeteritum tempus longum uerbi gratia uocamus ante centum annos, futurum itidem longum post centum annos, breue autem praeteritum sic, ut puta dicamus ante decem dies, et breue futurum post decem dies. sed quo pacto longum est aut breue, quod non est? praeteritum enim iam non est et futurum nondum est. non itaque dicamus: longum est, sed dicamus de praeterito: longum fuit, et de futuro: longum erit. domine meus, lux mea, nonne et hic ueritas tua deridebit hominem? quod enim longum fuit praeteritum tempus, cum iam esset praeteritum, longum fuit, an ante, cum adhuc praesens esset? tunc enim poterat esse longum, quando erat, quod esset longum: praeteritum uero iam non erat; unde nec longum esse poterat, quod omnino non erat. non ergo dicamus: longum fuit praeteritum tempus; neque enim inueniemus, quid fuerit longum, quando ex quo praeteritum est non est, sed dicamus: "longum fuit illud praesens tempus", quia cum praesens esset, longum erat. nondum enim praeterierat, ut non esset, et ideo erat, quod longum esse posset; postea uero quam praeteriit, simul et longum esse destitit, quod esse destitit.
Y sin embargo decimos «tiempo largo» y «tiempo breve», y no lo decimos sino del pasado o del futuro. Llamamos largo, por ejemplo, a un tiempo pasado de hace cien años, e igualmente largo a uno futuro de dentro de cien años; breve, en cambio, al pasado si decimos, pongamos por caso, «hace diez días», y breve al futuro, «dentro de diez días». Pero ¿cómo es largo o breve lo que no es? Porque el pasado ya no es, y el futuro todavía no es. No digamos, pues: «es largo», sino digamos del pasado: «fue largo», y del futuro: «será largo». Señor mío, luz mía, ¿no se burlará también aquí tu verdad del hombre? Porque aquel tiempo pasado que fue largo, ¿fue largo cuando ya era pasado, o antes, cuando aún era presente? Pues entonces podía ser largo, cuando existía algo que pudiera ser largo; pero el pasado ya no existía; por tanto, tampoco podía ser largo lo que no existía en absoluto. No digamos, pues: «el tiempo pasado fue largo», porque no encontraremos qué fue lo largo, ya que, desde que es pasado, no es; sino digamos: «aquel tiempo presente fue largo», porque cuando era presente era largo. Pues aún no había pasado como para no ser, y por eso existía algo que podía ser largo; pero después de que pasó, dejó de ser largo a la vez que dejó de ser.
Videamus ergo, anima humana, utrum praesens tempus possit esse longum: datum enim tibi est sentire moras atque metiri. quid respondebis mihi? an centum anni praesentes longum tempus est? uide prius, utrum possint praesentes esse centum anni. si enim primus eorum annus agitur, ipse praesens est, nonaginta uero et nouem futuri sunt, et ideo nondum sunt: si autem secundus annus agitur, iam unus est praeteritus, alter praesens, ceteri futuri. atque ita mediorum quemlibet centenarii huius numeri annum praesentem posuerimus: ante illum praeteriti erunt, post illum futuri. quocirca centum anni praesentes esse non poterunt. uide saltem, utrum qui agitur unus ipse sit praesens. et eius enim si primus agitur mensis, futuri sunt ceteri, si secundus, iam et primus praeteriit et reliqui nondum sunt. ergo nec annus, qui agitur, totus est praesens, et si non totus est praesens, non annus est praesens. duodecim enim menses annus est, quorum quilibet unus mensis, qui agitur, ipse praesens est, ceteri aut praeteriti aut futuri. quamquam neque mensis, qui agitur, praesens est, sed unus dies: si primus, futuris ceteris, si nouissimus, praeteritis ceteris, si mediorum quilibet, inter praeteritos et futuros.
Veamos, pues, alma humana, si el tiempo presente puede ser largo, ya que se te ha concedido percibir las duraciones y medirlas. ¿Qué me responderás? ¿Son cien años presentes un tiempo largo? Mira primero si pueden ser presentes cien años. Si transcurre el primero de ellos, ese es presente, pero los noventa y nueve son futuros, y por eso todavía no son; y si transcurre el segundo año, uno es ya pasado, otro presente, los demás futuros. Y así, pongamos como presente cualquiera de los años intermedios de este número de cien: los anteriores a él serán pasados, los posteriores, futuros. Por lo cual los cien años no podrán ser presentes. Mira al menos si el único que transcurre es él mismo presente. Pues también de este, si transcurre el primer mes, los demás son futuros; si el segundo, el primero ya pasó y los restantes todavía no son. Por tanto, ni siquiera el año que transcurre es todo presente, y si no es todo presente, no es presente el año. Pues el año son doce meses, de los cuales el mes que transcurre, cualquiera que sea, es presente, y los demás, pasados o futuros. Aunque tampoco el mes que transcurre es presente, sino un solo día: si es el primero, siendo futuros los demás; si el último, pasados los demás; si cualquiera de los intermedios, entre pasados y futuros.
Ecce praesens tempus, quod solum inueniebamus longum appellandum, uix ad unius diei spatium contractum est. sed discutiamus etiam ipsum, quia nec unus dies totus est praesens. nocturnis enim et diurnis horis omnibus uiginti quattuor expletur, quarum prima ceteras futuras habet, nouissima praeteritas, aliqua uero interiectarum ante se praeteritas, post se futuras. et ipsa una hora fugitiuis particulis agitur: quidquid eius auolauit, praeteritum est, quidquid ei restat, futurum. si quid intellegitur temporis, quod in nullas iam uel minutissimas momentorum partes diuidi possit, id solum est, quod praesens dicatur; quod tamen ita raptim a futuro in praeteritum transuolat, ut nulla morula extendatur. nam si extenditur, diuiditur in praeteritum et futurum: praesens autem nullum habet spatium. ubi est ergo tempus, quod longum dicamus? an futurum? non quidem dicimus: longum est, quia nondum est quod longum sit, sed dicimus: longum erit. quando igitur erit? si enim et tunc adhuc futurum erit, non erit longum, quia quid sit longum nondum erit: si autem tunc erit longum, cum ex futuro quod nondum est esse iam coeperit et praesens factum erit, ut possit esse quod longum sit, iam superioribus uocibus clamat praesens tempus longum se esse non posse.
He aquí que el tiempo presente, el único que hallábamos que pudiera llamarse largo, ha quedado reducido apenas al espacio de un día. Pero examinemos también este, porque ni siquiera un solo día es todo presente. Pues se completa con las veinticuatro horas, nocturnas y diurnas, de las cuales la primera tiene a las demás como futuras, la última como pasadas, y cualquiera de las intermedias tiene antes de sí las pasadas y después de sí las futuras. Y esa misma hora transcurre en partículas fugitivas: lo que de ella ha volado es pasado, lo que le queda es futuro. Si se concibe algo de tiempo que no pueda dividirse ya en partes de instantes, ni aun las más diminutas, solo eso es lo que puede llamarse presente; y sin embargo vuela tan rápidamente del futuro al pasado que no se extiende ni un breve instante. Pues si se extiende, se divide en pasado y futuro; y el presente no tiene ningún espacio. ¿Dónde está, pues, el tiempo que podamos llamar largo? ¿Acaso el futuro? De él no decimos: «es largo», porque todavía no es lo que pueda ser largo; sino que decimos: «será largo». ¿Cuándo, pues, lo será? Porque si también entonces será todavía futuro, no será largo, ya que aún no será lo que pueda ser largo; y si será largo entonces, cuando, de futuro que todavía no es, haya empezado ya a ser y se haya hecho presente, para poder ser algo que sea largo, ya el tiempo presente clama, con las palabras de antes, que no puede ser largo.
Et tamen, domine, sentimus interualla temporum et conparamus sibimet et dicimus alia longiora et alia breuiora. metimur etiam, quanto sit longius aut breuius illud tempus quam illud et respondemus duplum esse hoc uel triplum, illud autem simplum aut tantum hoc esse quantum illud. sed praetereuntia metimur tempora, cum sentiendo metimur; praeterita uero, quae iam non sunt, aut futura, quae nondum sunt, quis metiri potest, nisi forte audebit quis dicere metiri posse quod non est? cum ergo praeterit tempus, sentiri et metiri potest, cum autem praeterierit, quoniam non est, non potest.
Y sin embargo, Señor, percibimos los intervalos de los tiempos, y los comparamos entre sí, y decimos que unos son más largos y otros más breves. Medimos también cuánto es más largo o más breve este tiempo que aquel, y respondemos que este es doble o triple, y aquel sencillo, o que este es tanto como aquel. Pero medimos los tiempos que pasan cuando los medimos percibiéndolos; en cambio, los pasados, que ya no son, o los futuros, que todavía no son, ¿quién puede medirlos? A no ser que alguien se atreva a decir que puede medirse lo que no es. Así pues, cuando el tiempo pasa, puede ser percibido y medido; pero cuando ha pasado, como no es, no puede.
Quaero, pater, non adfirmo: deus meus, praeside mihi et rege me. quisnam est, qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus puerosque docuimus, praeteritum, praesens et futurum, sed tantum praesens, quoniam illa duo non sunt? an et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto, cum ex futuro fit praesens, et in aliquod recedit occultum, cum ex praesenti fit praeteritum? nam ubi ea uiderunt qui futura cecinerunt, si nondum sunt? neque enim potest uideri id quod non est. et qui narrant praeterita, non utique uera narrarent, si animo illa non cernerent: quae si nulla essent, cerni omnino non possent. sunt ergo et futura et praeterita.
Pregunto, Padre, no afirmo; Dios mío, presídeme y guíame. ¿Quién habrá que me diga que no hay tres tiempos, como aprendimos de niños y enseñamos a los niños —pasado, presente y futuro—, sino solo el presente, porque aquellos dos no son? ¿O también ellos son, pero [el tiempo] procede de algún lugar oculto cuando de futuro se hace presente, y se retira a algún lugar oculto cuando de presente se hace pasado? Porque ¿dónde vieron las cosas futuras quienes las vaticinaron, si todavía no son? Pues no puede verse lo que no es. Y los que narran cosas pasadas no narrarían, ciertamente, cosas verdaderas si no las vieran con el alma; y si ellas no fueran nada, no podrían verse en absoluto. Son, pues, tanto las futuras como las pasadas.
Sine me, domine, amplius quaerere, spes mea; non conturbetur intentio mea. si enim sunt futura et praeterita, uolo scire, ubi sint. quod si nondum ualeo, scio tamen, ubicumque sunt, non ibi ea futura esse aut praeterita, sed praesentia. nam et si ibi futura sunt, nondum ibi sunt, si et ibi praeterita sunt, iam non ibi sunt. ubicumque ergo sunt, quaecumque sunt, non sunt nisi praesentia. quamquam praeterita cum uera narrantur, ex memoria proferuntur non res ipsae, quae praeterierunt, sed uerba concepta ex imaginibus earum, quae in animo uelut uestigia per sensus praetereundo fixerunt. pueritia quippe mea, quae iam non est, in tempore praeterito est, quod iam non est; imaginem uero eius, cum eam recolo et narro, in praesenti tempore intueor, quia est adhuc in memoria mea. utrum similis sit causa etiam praedicendorum futurorum, ut rerum, quae nondum sunt, iam exsistentes praesentiantur imagines, confiteor, deus meus, nescio. illud sane scio, nos plerumque praemeditari futuras actiones nostras eamque praemeditationem esse praesentem, actionem autem, quam praemeditamur, nondum esse, quia futura est; quam cum aggressi fuerimus et quod praemeditabamur agere coeperimus, tunc erit illa actio, quia tunc non futura, sed praesens erit.
Déjame, Señor, seguir buscando, esperanza mía; que no se turbe mi intento. Porque si existen las cosas futuras y las pasadas, quiero saber dónde están. Y si todavía no soy capaz, sé al menos que, dondequiera que estén, no están allí como futuras o pasadas, sino como presentes. Pues si también allí son futuras, todavía no están allí; si también allí son pasadas, ya no están allí. Dondequiera, pues, que estén, sean las que sean, no están sino como presentes. Aunque, cuando se narran con verdad las cosas pasadas, no se sacan de la memoria las cosas mismas que pasaron, sino palabras concebidas a partir de sus imágenes, que ellas, al pasar por los sentidos, dejaron grabadas en el alma como huellas. Así, mi niñez, que ya no es, está en el tiempo pasado, que ya no es; pero su imagen, cuando la evoco y la narro, la contemplo en el tiempo presente, porque está todavía en mi memoria. Si es semejante también la causa de la predicción de las cosas futuras, de modo que se presientan imágenes ya existentes de cosas que todavía no son, lo confieso, Dios mío: no lo sé. Esto sí sé: que muchas veces premeditamos nuestras acciones futuras, y que esa premeditación es presente, mientras que la acción que premeditamos todavía no es, porque es futura; y cuando la hayamos emprendido y hayamos empezado a hacer lo que premeditábamos, entonces existirá aquella acción, porque entonces no será futura, sino presente.✦
«Esperanza mía»: cf. Sal 70,5.
Quoquo modo se itaque habeat arcana praesensio futurorum, uideri nisi quod est non potest. quod autem iam est, non futurum sed praesens est. cum ergo uideri dicuntur futura, non ipsa, quae nondum sunt, id est quae futura sunt, sed eorum causae uel signa forsitan uidentur, quae iam sunt: ideo non futura, sed praesentia sunt iam uidentibus, ex quibus futura praedicantur animo concepta. quae rursus conceptiones iam sunt, et eas praesentes apud se intuentur qui illa praedicunt. loquatur mihi aliquod exemplum tanta rerum numerositas. intueor auroram: oriturum solem praenuntio. quod intueor, praesens est, quod praenuntio, futurum: non sol futurus, qui iam est, sed ortus eius, qui nondum est: tamen etiam ortum ipsum nisi animo imaginarer, sicut modo cum id loquor, non eum possem praedicere. sed nec illa aurora, quam in caelo uideo, solis ortus est, quamuis eum praecedat, nec illa imaginatio in animo meo: quae duo praesentia cernuntur, ut futurus ille ante dicatur. futura ergo nondum sunt, et si nondum sunt, non sunt, et si non sunt, uideri omnino non possunt; sed praedici possunt ex praesentibus, quae iam sunt et uidentur.
Sea como fuere, pues, este misterioso presentimiento del futuro, no puede verse sino lo que es. Y lo que ya es no es futuro, sino presente. Así pues, cuando se dice que se ven las cosas futuras, no se ven ellas mismas, que todavía no son, es decir, que son futuras, sino quizá sus causas o signos, que ya son; por eso no son futuras, sino presentes para quienes ya las ven, y a partir de ellas se predicen las futuras, concebidas en el alma. Estas concepciones, a su vez, ya son, y quienes predicen aquellas cosas las contemplan presentes en sí mismos. Que me hable algún ejemplo, de entre tan gran muchedumbre de cosas. Contemplo la aurora: anuncio que el sol va a salir. Lo que contemplo es presente; lo que anuncio, futuro: no el sol, que ya es, sino su salida, que todavía no es; y sin embargo, si no imaginara en el alma también esa salida, como ahora mientras hablo de ella, no podría predecirla. Pero ni aquella aurora que veo en el cielo es la salida del sol, aunque la preceda, ni lo es aquella imagen en mi alma; estas dos cosas se ven como presentes, para que se anuncie de antemano aquella [salida] futura. Así pues, las cosas futuras todavía no son; y si todavía no son, no son; y si no son, no pueden verse en absoluto; pero pueden predecirse a partir de las presentes, que ya son y se ven.
Tu itaque, regnator creaturae tuae, quis est modus, quo doces animas ea quae futura sunt? docuisti enim prophetas tuos. quisnam ille modus est, quo doces futura, cui futurorum quicquam non est? uel potius de futuris doces praesentia? nam quod non est, nec doceri utique potest. nimis longe est modus iste ab acie mea; inualuit ex me, nec potero ad illum; potero autem ex te, cum dederis tu, dulce lumen occultorum oculorum meorum.
Tú, pues, que reinas sobre tu creación, ¿cuál es el modo con que enseñas a las almas las cosas futuras? Porque las enseñaste a tus profetas. ¿Cuál es ese modo con que enseñas lo futuro, tú, para quien nada es futuro? ¿O más bien enseñas cosas presentes acerca de las futuras? Porque lo que no es, ciertamente tampoco puede ser enseñado. Demasiado lejos está ese modo de mi vista; me supera, no podré [llegar] a él; pero podré por ti, cuando tú me lo concedas, dulce luz de mis ojos ocultos.✦
Sal 138,6.
Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt nec praeterita, nec proprie dicitur: tempora sunt tria, praeteritum, praesens et futurum. sed fortasse proprie diceretur: tempora sunt tria, praesens de praeteritis, praesens de praesentibus, praesens de futuris. sunt enim haec in anima tria quaedam et alibi ea non uideo, praesens de praeteritis memoria, praesens de praesentibus contuitus, praesens de futuris expectatio. si haec permittimur dicere, tria tempora uideo fateorque, tria sunt. dicatur etiam: tempora sunt tria, praeteritum, praesens et futurum, sicut abutitur consuetudo; dicatur. ecce non curo nec resisto nec reprehendo, dum tamen intellegatur quod dicitur, neque id, quod futurum est, esse iam, neque id, quod praeteritum est. pauca sunt enim, quae proprie loquimur, plura non proprie, sed agnoscitur quid uelimus.
Lo que ahora es claro y manifiesto es que ni las cosas futuras ni las pasadas son, y que no se dice con propiedad: «los tiempos son tres: pasado, presente y futuro»; sino que quizá se diría con propiedad: «los tiempos son tres: presente de las cosas pasadas, presente de las presentes, presente de las futuras». Porque estas tres cosas están de algún modo en el alma, y fuera de ella no las veo: el presente de las cosas pasadas es la memoria; el presente de las presentes, la visión directa; el presente de las futuras, la espera. Si se nos permite decir esto, veo tres tiempos, y lo confieso: son tres. Dígase también: «los tiempos son tres: pasado, presente y futuro», como abusivamente lo dice la costumbre; dígase. He aquí que no me importa, ni me opongo, ni lo reprendo, con tal de que se entienda lo que se dice: que ni lo que es futuro es ya, ni lo que es pasado. Pues son pocas las cosas que decimos con propiedad, y muchas las que no; pero se entiende lo que queremos [decir].✦
Memoria (memoria), visión directa (contuitus) y espera (expectatio): los tres «presentes» del alma en que Agustín funda su análisis del tiempo.
Dixi ergo paulo ante, quod praetereuntia tempora metimur, ut possimus dicere duplum esse hoc temporis ad illud simplum aut tantum hoc quantum illud et si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare metiendo. quocirca, ut dicebam, praetereuntia metimur tempora, et si quis mihi dicat: "unde scis?" respondeam: scio, quia metimur, nec metiri quae non sunt possumus, et non sunt praeterita uel futura. praesens uero tempus quomodo metimur, quando non habet spatium? metitur ergo cum praeterit, cum autem praeterierit, non metitur; quid enim metiatur, non erit. sed unde et qua et quo praeterit, cum metitur? unde nisi ex futuro? qua nisi per praesens? quo nisi in praeteritum? ex illo ergo, quod nondum est, per illud, quod spatio caret, in illud, quod iam non est. quid autem metimur nisi tempus in aliquo spatio? neque enim dicimus simpla et dupla et tripla et aequalia et si quid hoc modo in tempore dicimus nisi spatia temporum. in quo ergo spatio metimur tempus praeteriens? utrum in futuro, unde praeterit? sed quod nondum est, non metimur. an in praesenti, qua praeterit? sed nullum spatium non metimur. an in praeterito, quo praeterit? sed quod iam non est, non metimur.
Dije, pues, hace poco, que medimos los tiempos que pasan, de modo que podemos decir que este tiempo es doble respecto de aquel, que es sencillo, o que este es tanto como aquel, y cualquier otra cosa que podamos declarar midiendo acerca de las partes de los tiempos. Por eso, como decía, medimos los tiempos que pasan; y si alguien me dice: «¿Cómo lo sabes?», le responderé: «Lo sé porque los medimos, y no podemos medir lo que no es, y no son ni los pasados ni los futuros». Pero el tiempo presente, ¿cómo lo medimos, si no tiene espacio? Se mide, pues, mientras pasa; pero cuando ha pasado, no se mide, pues no habrá qué medir. Pero ¿de dónde, por dónde y adónde pasa mientras se mide? ¿De dónde, sino del futuro? ¿Por dónde, sino por el presente? ¿Adónde, sino al pasado? Así pues, de aquello que todavía no es, a través de aquello que carece de espacio, hacia aquello que ya no es. Ahora bien, ¿qué medimos sino el tiempo en algún espacio? Pues no hablamos de sencillos y dobles y triples e iguales, ni de cualquier otra cosa de este modo en el tiempo, sino refiriéndonos a espacios de tiempo. ¿En qué espacio, pues, medimos el tiempo que pasa? ¿Acaso en el futuro, de donde pasa? Pero lo que todavía no es no lo medimos. ¿O en el presente, por donde pasa? Pero lo que no tiene espacio no lo medimos. ¿O en el pasado, adonde pasa? Pero lo que ya no es no lo medimos.
Exarsit animus meus nosse istuc inplicatissimum aenigma. noli claudere, domine deus meus, bone pater, per Christum obsecro, noli claudere desiderio meo ista et usitata et abdita, quominus in ea penetret et dilucescant allucente misericordia tua, domine. quem percontabor de his? et cui fructuosius confitebor inperitiam meam nisi tibi, cui non sunt molesta studia mea flammantia uehementer in scripturas tuas? da quod amo: amo enim, et hoc tu dedisti. da, pater, qui uere nosti data bona dare filiis tuis, da, quoniam suscepi cognoscere et labor est ante me, donec aperias. per Christum obsecro, in nomine eius sancti sanctorum nemo mihi obstrepat. et ego credidi, propter quod et loquor. haec est spes mea; ad hanc uiuo, ut contempler delectationem domini. ecce ueteres posuisti dies meos et transeunt, et quomodo, nescio. et dicimus tempus et tempus, tempora et tempora: "quamdiu dixit hoc ille", "quamdiu fecit hoc ille" et: "quam longo tempore illud non uidi" et: "duplum temporis habet haec syllaba ad illam simplam breuem." dicimus haec et audiuimus haec et intellegimur et intellegimus. manifestissima et usitatissima sunt, et eadem rursus nimis latent et noua est inuentio eorum.
Mi espíritu ardió en deseos de conocer este enigma tan intrincado. No cierres, Señor Dios mío, Padre bueno, te lo suplico por Cristo, no cierres a mi deseo estas cosas a la vez tan usuales y tan ocultas, para que no deje de penetrar en ellas y se aclaren con la luz de tu misericordia, Señor. ¿A quién preguntaré sobre ellas? ¿Y a quién confesaré con más fruto mi impericia sino a ti, a quien no molestan mis afanes, que arden vehementemente por tus Escrituras? Dame lo que amo, porque amo, y esto me lo diste tú. Dámelo, Padre, que verdaderamente sabes dar cosas buenas a tus hijos; dámelo, porque me he empeñado en conocer, y hay trabajo ante mí hasta que me abras. Te lo suplico por Cristo: en el nombre de aquel Santo de los santos, que nadie me estorbe. También yo creí, por eso hablo. Esta es mi esperanza; para esto vivo: para contemplar la delicia del Señor. He aquí que hiciste viejos mis días, y pasan, y no sé cómo. Y decimos «tiempo» y «tiempo», «tiempos» y «tiempos»: «¿Cuánto tiempo estuvo aquel diciendo esto?», «¿cuánto tiempo estuvo aquel haciendo esto?», y: «¡Cuánto tiempo hace que no vi aquello!», y: «Esta sílaba tiene doble tiempo que aquella breve, que es sencilla». Decimos estas cosas y las oímos, y se nos entiende y entendemos. Son clarísimas y usualísimas, y a la vez están demasiado ocultas, y su descubrimiento es cosa nueva.✦
Mt 7,11; Sal 72,16; Sal 115,1 (10); Sal 26,4; Sal 38,6.
Audiui a quodam homine docto, quod solis et lunae ac siderum motus ipsa sint tempora, et non adnui. cur enim non potius omnium corporum motus sint tempora? an uero, si cessarent caeli lumina et moueretur rota figuli, non esset tempus, quo metiremur eos gyros et diceremus aut aequalibus morulis agi, aut si alias tardius, alias uelocius moueretur, alios magis diuturnos esse, alios minus? aut cum haec diceremus, non et nos in tempore loqueremur aut essent in uerbis nostris aliae longae syllabae, aliae breues, nisi quia illae longiore tempore sonuissent, istae breuiore? deus, dona hominibus uidere in paruo communes notitias rerum paruarum atque magnarum. sunt sidera et luminaria caeli in signis et in temporibus et in diebus et in annis. sunt uero; sed nec ego dixerim circuitum illius ligneolae rotae diem esse, nec tamen ideo tempus non esse ille dixerit.
Oí decir a un hombre docto que los tiempos son los movimientos mismos del sol, de la luna y de los astros, y no asentí. Pues ¿por qué no habrían de ser más bien tiempos los movimientos de todos los cuerpos? ¿Acaso, si cesaran las luminarias del cielo y se moviera la rueda del alfarero, no habría tiempo con que midiéramos sus giros y dijéramos que se realizan con duraciones iguales, o, si unas veces se moviera más despacio y otras más deprisa, que unos [giros] son más duraderos y otros menos? ¿O, al decir esto, no hablaríamos también nosotros en el tiempo, o habría en nuestras palabras unas sílabas largas y otras breves, sino porque aquellas habrían sonado durante un tiempo más largo y estas durante uno más breve? Dios, concede a los hombres ver en lo pequeño las nociones comunes a las cosas pequeñas y grandes. Hay astros y luminarias del cielo para señales, y para estaciones, y para días, y para años. Los hay, ciertamente; pero ni yo diría que la vuelta de aquella ruedecilla de madera es un día, ni aquel diría por ello que no es tiempo.✦
Gn 1,14.
Ego scire cupio uim naturamque temporis, quo metimur corporum motus et dicimus illum motum uerbi gratia tempore duplo esse diuturniorem quam istum. nam quaero, quoniam dies dicitur non tantum mora solis super terram, secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam totius eius circuitus ab oriente usque orientem, secundum quod dicimus: "tot dies transierunt". cum suis enim noctibus dicuntur tot dies, nec extra reputantur spatia noctium. quoniam ergo dies expletur motu solis atque circuitu ab oriente usque ad orientem, quaero, utrum motus ipse sit dies an mora ipsa, quanta peragitur, an utrumque. si enim primum dies esset, dies ergo esset, etiamsi tanto spatio temporis sol cursum illum peregisset, quantum est horae unius. si secundum, non ergo esset dies, si ab ortu solis usque in ortum alterum tam breuis mora esset, quam est horae unius, sed uiciens et quater circuiret sol, ut expleret diem. si utrumque, nec ille appellaretur dies, si horae spatio sol totum suum gyrum circumiret, nec ille, si sole cessante tantum temporis praeteriret, quanto peragere sol totum ambitum de mane in mane adsolet. non itaque nunc quaeram, quid sit illud, quod uocatur dies, sed quid sit tempus, quo metientes solis circuitum diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet, si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horae duodecim, et utrumque tempus conparantes diceremus illud simplum, hoc duplum, etiamsi aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque orientem circuiret. nemo ergo mihi dicat caelestium corporum motus esse tempora, quia et cuiusdam uoto cum sol stetisset, ut uictoriosum proelium perageret, sol stabat, sed tempus ibat. per suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa pugna gesta atque finita est. uideo igitur quandam esse distentionem. sed uideo? an uidere mihi uideor? tu demonstrabis, lux, ueritas.
Yo deseo conocer la fuerza y la naturaleza del tiempo, con el cual medimos los movimientos de los cuerpos y decimos, por ejemplo, que tal movimiento dura el doble de tiempo que tal otro. Pues pregunto: se llama día no solo la permanencia del sol sobre la tierra, según la cual una cosa es el día y otra la noche, sino también todo su circuito de oriente a oriente, según el cual decimos: «Han pasado tantos días» —pues se habla de tantos días incluyendo sus noches, y no se cuentan aparte los espacios de las noches—; puesto que el día se completa con el movimiento y el circuito del sol de oriente a oriente, pregunto si el día es el movimiento mismo, o la duración misma en que se realiza, o ambas cosas. Porque, si fuera lo primero, sería día aunque el sol hubiera hecho aquel recorrido en un espacio de tiempo como el de una hora. Si lo segundo, no sería día si de una salida del sol a la siguiente hubiera una duración tan breve como la de una hora, sino que el sol tendría que dar veinticuatro vueltas para completar un día. Si ambas cosas, ni se llamaría día a aquel, si el sol diera todo su giro en el espacio de una hora, ni a este, si, detenido el sol, pasara tanto tiempo como el que suele emplear el sol en recorrer todo su circuito de mañana a mañana. No preguntaré, pues, ahora qué es eso que se llama día, sino qué es el tiempo, con el cual, al medir el circuito del sol, diríamos que se ha realizado en la mitad de tiempo de lo acostumbrado, si se hubiera realizado en un espacio de tiempo como el que ocupan doce horas; y, comparando ambos tiempos, diríamos que aquel es sencillo y este doble, aunque el sol diera su vuelta de oriente a oriente unas veces en aquel tiempo sencillo y otras en este doble. Que nadie me diga, pues, que los movimientos de los cuerpos celestes son los tiempos, porque, cuando, a ruegos de alguien, se detuvo el sol para que llevara a término una batalla victoriosa, el sol estaba quieto, pero el tiempo seguía andando. Pues aquella batalla se libró y terminó en su propio espacio de tiempo, el que le bastó. Veo, pues, que [el tiempo] es una cierta distensión. Pero ¿lo veo? ¿O me parece que lo veo? Tú me lo mostrarás, Luz, Verdad.✦
Cf. Jos 10,12-14: a ruegos de Josué se detuvo el sol en Gabaón.
Distentio: «distensión», extensión o dilatación; término clave de la doctrina agustiniana del tiempo como distensión del alma (cf. XI.26.33).
Iubes ut adprobem, si quis dicat tempus esse motum corporis? non iubes. nam corpus nullum nisi in tempore moueri audio: tu dicis. ipsum autem corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. cum enim mouetur corpus, tempore metior, quamdiu moueatur, ex quo moueri incipit, donec desinat. et si non uidi, ex quo coepit, et perseuerat moueri, ut non uideam cum desinit, non ualeo metiri, nisi forte ex quo uidere incipio, donec desinam. quod si diu uideo, tantummodo longum tempus esse renuntio, non autem quantum sit, quia et quantum cum dicimus, conlatione dicimus, uelut: "tantum hoc, quantum illud" aut: "duplum hoc ad illud" et si quid aliud isto modo. si autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo ueniat corpus, quod mouetur, uel partes eius, si tamquam in torno mouetur, possumus dicere, quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus corporis uel partis eius effectus est. cum itaque aliud sit motus corporis, aliud, quo metimur quamdiu sit, quis non sentiat, quid horum potius tempus dicendum sit? nam si et uarie corpus aliquando mouetur, aliquando stat, non solum motum eius, sed etiam statum tempore metimur et dicimus: "tantum stetit, quantum motum est" aut: "duplo uel triplo stetit ad id quod motum est" et si quid aliud nostra dimensio siue conprehenderit siue existimauerit, ut dici solet plus minus. non ergo tempus corporis motus.
¿Me mandas que dé por bueno que alguien diga que el tiempo es el movimiento de un cuerpo? No me lo mandas. Pues oigo que ningún cuerpo se mueve sino en el tiempo: tú lo dices. Pero no oigo que el movimiento mismo del cuerpo sea el tiempo: no lo dices tú. Porque, cuando un cuerpo se mueve, mido con el tiempo cuánto se mueve, desde que empieza a moverse hasta que deja de hacerlo. Y si no vi desde cuándo empezó, y sigue moviéndose de modo que no veo cuándo termina, no puedo medirlo, a no ser quizá desde que empiezo a verlo hasta que dejo de verlo. Y si lo veo durante mucho tiempo, solo declaro que es un tiempo largo, pero no cuánto es, porque también cuando decimos «cuánto», lo decimos por comparación, como: «tanto esto como aquello», o: «esto es el doble de aquello», y cualquier otra cosa de este modo. Pero si pudiéramos señalar los espacios de los lugares de dónde y adónde va el cuerpo que se mueve, o sus partes, si se mueve como en un torno, podemos decir cuánto tiempo hay desde que se efectuó el movimiento del cuerpo o de su parte de este lugar a aquel lugar. Siendo, pues, una cosa el movimiento del cuerpo y otra aquello con que medimos cuánto dura, ¿quién no percibe cuál de estas dos cosas debe llamarse más bien tiempo? Porque si un cuerpo, de modo variable, unas veces se mueve y otras está quieto, medimos con el tiempo no solo su movimiento, sino también su reposo, y decimos: «Estuvo quieto tanto como se movió», o: «estuvo quieto el doble o el triple de lo que se movió», y cualquier otra cosa que nuestra medida haya comprendido con exactitud o estimado más o menos, como suele decirse. No es, pues, el tiempo el movimiento de un cuerpo.
Et confiteor tibi, domine, ignorare me adhuc, quid sit tempus, et rursus confiteor tibi, domine, scire me in tempore ista dicere et diu me iam loqui de tempore atque ipsum diu non esse diu nisi mora temporis. quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus nescio? an forte nescio, quemadmodum dicam quod scio? ei mihi, qui nescio saltem quid nesciam! ecce, deus meus, coram te, quia non mentior: sicut loquor, ita est cor meum. tu inluminabis lucernam meam, domine, deus meus, inluminabis tenebras meas.
Y te confieso, Señor, que todavía ignoro qué es el tiempo; y te confieso a la vez, Señor, que sé que digo estas cosas en el tiempo, y que hace ya mucho que hablo del tiempo, y que ese mismo «mucho» no es mucho sino por la duración del tiempo. ¿Cómo, pues, sé esto, si no sé qué es el tiempo? ¿O acaso no sé cómo decir lo que sé? ¡Ay de mí, que no sé siquiera lo que no sé! He aquí, Dios mío, que delante de ti [declaro] que no miento: como hablo, así está mi corazón. Tú encenderás mi lámpara, Señor; Dios mío, iluminarás mis tinieblas.✦
Sal 17,29.
Nonne tibi confitetur anima mea confessione ueridica metiri me tempora? ita, domine deus meus, metior et quid metiar nescio. metior motum corporis tempore. item ipsum tempus nonne metior? an uero corporis motum metirer, quamdiu sit et quamdiu hinc illuc perueniat, nisi tempus, in quo mouetur, metirer? ipsum ergo tempus unde metior? an tempore breuiore metimur longius sicut spatio cubiti spatium transtri? sic enim uidemus spatio breuis syllabae metiri spatium longae syllabae atque id duplum dicere. ita metimur spatia carminum spatiis uersuum et spatia uersuum spatiis pedum et spatia pedum spatiis syllabarum et spatia longarum spatiis breuium, non in paginis — nam eo modo loca metimur, non tempora — sed cum uoces pronuntiando transeunt et dicimus: "longum carmen est, nam tot uersibus contexitur; longi uersus, nam tot pedibus constant; longi pedes, nam tot syllabis tenduntur; longa syllaba est, nam dupla est ad breuem". sed neque ita conprehenditur certa mensura temporis, quandoquidem fieri potest, ut ampliore spatio temporis personet uersus breuior, si productius pronuntietur, quam longior, si correptius. ita carmen, ita pes, ita syllaba. inde mihi uisum est nihil esse aliud tempus quam distentionem: sed cuius rei, nescio, et mirum, si non ipsius animi. quid enim metior, obsecro, deus meus, et dico aut indefinite: "longius est hoc tempus quam illud" aut etiam definite: "duplum est hoc ad illud?" tempus metior, scio; sed non metior futurum, quia nondum est, non metior praesens, quia nullo spatio tenditur, non metior praeteritum, quia iam non est. quid ergo metior? an praetereuntia tempora, non praeterita? sic enim dixeram.
¿No te confiesa mi alma, con confesión verídica, que mido los tiempos? Así es, Señor Dios mío: mido, y no sé lo que mido. Mido el movimiento de un cuerpo con el tiempo. ¿Y no mido también el tiempo mismo? ¿O podría medir el movimiento de un cuerpo, cuánto dura y cuánto tarda en llegar de aquí allá, si no midiera el tiempo en que se mueve? Y el tiempo mismo, ¿con qué lo mido? ¿Acaso medimos un tiempo más largo con uno más breve, como con el espacio de un codo el espacio de un travesaño? Así, en efecto, vemos que con el espacio de una sílaba breve se mide el espacio de una sílaba larga, y se dice que esta es el doble. Así medimos los espacios de los poemas por los espacios de los versos, y los espacios de los versos por los espacios de los pies, y los espacios de los pies por los espacios de las sílabas, y los espacios de las largas por los espacios de las breves; no en las páginas —pues de ese modo medimos lugares, no tiempos—, sino cuando las palabras pasan al pronunciarlas, y decimos: «Es un poema largo, pues se compone de tantos versos; los versos son largos, pues constan de tantos pies; los pies son largos, pues se extienden por tantas sílabas; la sílaba es larga, pues es el doble de la breve». Pero tampoco así se alcanza una medida cierta del tiempo, ya que puede ocurrir que un verso más breve, si se pronuncia más pausadamente, resuene durante un espacio de tiempo mayor que otro más largo pronunciado más deprisa. Así ocurre con un poema, así con un pie, así con una sílaba. De ahí me ha parecido que el tiempo no es otra cosa que una distensión; pero de qué cosa, no lo sé, y sería extraño que no fuera del alma misma. Pues ¿qué mido, te lo suplico, Dios mío, cuando digo, o de modo indefinido: «este tiempo es más largo que aquel», o también de modo definido: «este es el doble de aquel»? Mido el tiempo, lo sé; pero no mido el futuro, porque todavía no es; no mido el presente, porque no se extiende por ningún espacio; no mido el pasado, porque ya no es. ¿Qué mido, pues? ¿Acaso los tiempos que pasan, no los pasados? Así lo había dicho, en efecto.
Insiste, anime meus, et adtende fortiter: deus adiutor noster; ipse fecit nos, et non nos. adtende, ubi albescet ueritas. ecce puta uox corporis incipit sonare et sonat et adhuc sonat et ecce desinit, iamque silentium est, et uox illa praeterita est et non est iam uox. futura erat, antequam sonaret, et non poterat metiri, quia nondum erat, et nunc non potest, quia iam non est. tunc ergo poterat, cum sonabat, quia tunc erat, quae metiri posset. sed et tunc non stabat; ibat enim et praeteriebat. an ideo magis poterat? praeteriens enim tendebatur in aliquod spatium temporis, quo metiri posset, quoniam praesens nullum habet spatium. si ergo tunc poterat, ecce puta altera coepit sonare et adhuc sonat continuato tenore sine ulla distinctione: metiamur eam, dum sonat; cum enim sonare cessauerit, iam praeterita erit et non erit, quae possit metiri. metiamur plane et dicamus, quanta sit. sed adhuc sonat nec metiri potest nisi ab initio sui, quo sonare coepit, usque ad finem, quo desinit. ipsum quippe interuallum metimur ab aliquo initio usque ad aliquem finem. quapropter uox, quae numquam finita est, metiri non potest, ut dicatur, quam longa uel breuis sit, nec dici aut aequalis alicui aut ad aliquam simpla uel dupla uel quid aliud. cum autem finita fuerit, iam non erit. quo pacto igitur metiri poterit? et metimur tamen tempora, nec ea, quae nondum sunt, nec ea, quae iam non sunt, nec ea, quae nulla mora extenduntur, nec ea, quae terminos non habent. nec futura ergo nec praeterita nec praesentia nec praetereuntia tempora metimur et metimur tamen tempora.
Insiste, alma mía, y atiende con fuerza: Dios es nuestro auxilio; él nos hizo, y no nosotros. Atiende a donde despunta la verdad. He aquí, por ejemplo, que una voz corpórea empieza a sonar, y suena, y sigue sonando, y he aquí que cesa, y ya hay silencio, y aquella voz es pasada y ya no es voz. Era futura antes de sonar, y no podía medirse, porque todavía no era; y ahora no puede, porque ya no es. Entonces, pues, podía, cuando sonaba, porque entonces era algo que podía medirse. Pero tampoco entonces estaba quieta: iba y pasaba. ¿Acaso por eso podía más? Porque al pasar se extendía por algún espacio de tiempo con el que pudiera medirse, ya que el presente no tiene ningún espacio. Si, pues, entonces podía, he aquí, por ejemplo, que otra [voz] empieza a sonar y sigue sonando en un tono continuo, sin interrupción alguna: midámosla mientras suena; porque cuando haya cesado de sonar, ya será pasada y no será algo que pueda medirse. Midámosla, pues, y digamos cuánta es. Pero todavía suena, y no puede medirse sino desde su comienzo, en que empezó a sonar, hasta el fin, en que cesa. Porque lo que medimos es el intervalo mismo desde algún comienzo hasta algún fin. Por eso una voz que no ha terminado no puede medirse, de modo que se diga cuán larga o breve es, ni decirse que es igual a otra, o sencilla o doble respecto de otra, o cualquier otra cosa. Y cuando haya terminado, ya no será. ¿De qué modo, pues, podrá medirse? Y sin embargo medimos los tiempos; y no los que todavía no son, ni los que ya no son, ni los que no se extienden por duración alguna, ni los que no tienen términos. No medimos, pues, ni los tiempos futuros, ni los pasados, ni los presentes, ni los que pasan; y sin embargo medimos los tiempos.✦
Sal 61,9; Sal 99,3.
Deus creator omnium: uersus iste octo syllabarum breuibus et longis alternat syllabis: quattuor itaque breues, prima, tertia, quinta, septima, simplae sunt ad quattuor longas, secundam, quartam, sextam, octauam. hae singulae ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio et renuntio, et ita est, quantum sentitur sensu manifesto. quantum sensus manifestus est, breui syllaba longam metior eamque sentio habere bis tantum. sed cum altera post alteram sonat, si prior breuis, longa posterior, quomodo tenebo breuem et quomodo eam longae metiens applicabo, ut inueniam, quod bis tantum habeat, quandoquidem longa sonare non incipit, nisi breuis sonare destiterit? ipsamque longam num praesentem metior, quando nisi finitam non metior? eius enim finitio praeteritio est. quid ergo est, quod metior? ubi est qua metior breuis? ubi est longa quam metior? ambae sonuerunt, auolauerunt, praeterierunt, iam non sunt: et ego metior fidenterque respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam simplam esse, illam duplam, in spatio scilicet temporis. neque hoc possum, nisi quia praeterierunt et finitae sunt. non ergo ipsas, quae iam non sunt, sed aliquid in memoria mea metior, quod infixum manet.
Deus creator omnium: este verso de ocho sílabas alterna sílabas breves y largas; así, las cuatro breves, la primera, la tercera, la quinta y la séptima, son sencillas respecto de las cuatro largas, la segunda, la cuarta, la sexta y la octava. Cada una de estas tiene doble tiempo que cada una de aquellas; las pronuncio y lo compruebo, y así es, en cuanto lo percibe un sentido manifiesto. En cuanto el sentido es manifiesto, mido la sílaba larga con la breve y percibo que tiene dos veces tanto. Pero como suena una después de otra, si la primera es breve y la siguiente larga, ¿cómo retendré la breve, y cómo la aplicaré a la larga para medirla, de modo que encuentre que esta tiene dos veces tanto, puesto que la larga no empieza a sonar si la breve no ha dejado de sonar? Y a la larga misma, ¿acaso la mido presente, si no la mido sino terminada? Pues su terminación es su paso al pasado. ¿Qué es, pues, lo que mido? ¿Dónde está la breve con la que mido? ¿Dónde está la larga que mido? Ambas sonaron, volaron, pasaron, ya no son; y yo mido, y respondo con seguridad, en cuanto puede uno fiarse de un sentido ejercitado, que aquella es sencilla y esta doble, en espacio de tiempo, se entiende. Y no puedo hacerlo sino porque pasaron y terminaron. No mido, pues, a ellas mismas, que ya no son, sino algo en mi memoria que permanece grabado.✦
«Dios, creador de todas las cosas»: primer verso del himno de san Ambrosio, citado ya en IX.12.32; es un dímetro yámbico, en que alternan sílabas breves y largas.
In te, anime meus, tempora mea metior. noli mihi obstrepere, quod est: noli tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. in te, inquam, tempora metior. affectionem, quam res praetereuntes in te faciunt et, cum illae praeterierint, manet, ipsam metior praesentem, non ea quae praeterierunt, ut fieret; ipsam metior, cum tempora metior. ergo aut ipsa sunt tempora, aut non tempora metior. quid cum metimur silentia et dicimus illud silentium tantum tenuisse temporis, quantum illa uox tenuit, nonne cogitationem tendimus ad mensuram uocis, quasi sonaret, ut aliquid de interuallis silentiorum in spatio temporis renuntiare possimus? nam et uoce atque ore cessante peragimus cogitando carmina et uersus et quemque sermonem motionumque dimensiones quaslibet et de spatiis temporum, quantum illud ad illud sit, renuntiamus non aliter, ac si ea sonando diceremus. si uoluerit aliquis edere longiusculam uocem et constituerit praemeditando, quam longa futura sit, egit utique iste spatium temporis in silentio memoriaeque conmendans coepit edere illam uocem, quae sonat, donec ad propositum terminum perducatur: immo sonuit et sonabit; nam quod eius iam peractum est, utique sonuit, quod autem restat, sonabit atque ita peragitur, dum praesens intentio futurum in praeteritum traicit deminutione futuri crescente praeterito, donec consumptione futuri sit totum praeteritum.
En ti, alma mía, mido mis tiempos. No me estorbes; es decir, no te estorbes a ti misma con el tumulto de tus impresiones. En ti, digo, mido los tiempos. La impresión que las cosas, al pasar, producen en ti, y que permanece cuando ellas han pasado, es la que mido, presente, y no las cosas que pasaron para producirla; a ella la mido cuando mido los tiempos. Por tanto, o ella es los tiempos, o no mido los tiempos. ¿Y qué, cuando medimos los silencios y decimos que tal silencio duró tanto tiempo como duró tal voz? ¿No tendemos el pensamiento a la medida de la voz, como si sonara, para poder declarar algo de los intervalos de los silencios en el espacio del tiempo? Pues aun callando la voz y la boca, recorremos con el pensamiento poemas y versos y cualquier discurso, y las medidas de cualesquiera movimientos, y declaramos acerca de los espacios de tiempo cuánto es este respecto de aquel, no de otro modo que si los dijéramos en voz alta. Si alguien quiere emitir una voz algo larga y ha fijado, premeditándolo, cuán larga ha de ser, ese tal ha recorrido sin duda en silencio aquel espacio de tiempo, y, confiándolo a la memoria, empieza a emitir aquella voz, que suena hasta llegar al término propuesto; mejor dicho, ha sonado y sonará: pues lo que de ella ya se ha cumplido, sin duda ha sonado, y lo que resta sonará; y así se lleva a cabo, mientras la atención presente traslada el futuro al pasado, disminuyendo el futuro y creciendo el pasado, hasta que, consumido el futuro, todo es pasado.✦
«Impresión» traduce affectio: la huella que lo percibido deja en el alma.
Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est, aut quomodo crescit praeteritum, quod iam non est, nisi quia in animo, qui illud agit, tria sunt? nam et expectat et adtendit et meminit, ut id quod expectat per id quod adtendit transeat in id quod meminerit. quis igitur negat futura nondum esse? sed tamen iam est in animo expectatio futurorum. et quis negat praeterita iam non esse? sed tamen est adhuc in animo memoria praeteritorum. et quis negat praesens tempus carere spatio, quia in puncto praeterit? sed tamen perdurat attentio, per quam pergat abesse quod aderit. non igitur longum tempus futurum, quod non est, sed longum futurum longa expectatio futuri est, neque longum praeteritum tempus, quod non est, sed longum praeteritum longa memoria praeteriti est.
Pero ¿cómo disminuye o se consume el futuro, que todavía no es, o cómo crece el pasado, que ya no es, sino porque en el alma, que hace esto, hay tres cosas? Pues espera, atiende y recuerda, de modo que lo que espera, a través de aquello a lo que atiende, pasa a lo que recuerda. ¿Quién niega, pues, que las cosas futuras todavía no son? Y sin embargo está ya en el alma la espera de las futuras. ¿Y quién niega que las pasadas ya no son? Y sin embargo está todavía en el alma la memoria de las pasadas. ¿Y quién niega que el tiempo presente carece de espacio, porque pasa en un punto? Y sin embargo perdura la atención, a través de la cual lo que va a estar presente pasa a estar ausente. No es, pues, largo el tiempo futuro, que no es, sino que un futuro largo es una larga espera del futuro; ni es largo el tiempo pasado, que no es, sino que un pasado largo es una larga memoria del pasado.
Dicturus sum canticum, quod noui: antequam incipiam, in totum expectatio mea tenditur, cum autem coepero, quantum ex illa in praeteritum decerpsero, tenditur et memoria mea, atque distenditur uita huius actionis meae in memoriam propter quod dixi et in expectationem propter quod dicturus sum: praesens tamen adest attentio mea, per quam traicitur quod erat futurum, ut fiat praeteritum. quod quanto magis agitur et agitur, tanto breuiata expectatione prolongatur memoria, donec tota expectatio consumatur, quum tota illa actio finita transierit in memoriam. et quod in toto cantico, hoc in singulis particulis eius fit atque in singulis syllabis eius, hoc in actione longiore, cuius forte particula est illud canticum, hoc in tota uita hominis, cuius partes sunt omnes actiones hominis, hoc in toto saeculo filiorum hominum, cuius partes sunt omnes uitae hominum.
Voy a recitar un cántico que conozco. Antes de empezar, mi espera se extiende a todo él; pero cuando he empezado, cuanto de él voy desgajando hacia el pasado, otro tanto se extiende también mi memoria, y la vida de esta acción mía se distiende en memoria, por lo que ya he dicho, y en espera, por lo que voy a decir; presente, sin embargo, está mi atención, por la cual lo que era futuro se traslada para hacerse pasado. Y cuanto más avanza esto, tanto más, abreviada la espera, se prolonga la memoria, hasta que toda la espera se consume, cuando toda aquella acción, terminada, haya pasado a la memoria. Y lo que sucede en el cántico entero, eso sucede en cada una de sus partecillas y en cada una de sus sílabas; eso en una acción más larga, de la que quizá aquel cántico es una partecilla; eso en la vida entera del hombre, cuyas partes son todas las acciones del hombre; eso en todo el siglo de los hijos de los hombres, cuyas partes son todas las vidas de los hombres.
Sed quoniam melior est misericordia tua super uitas, ecce distentio est uita mea, et me suscepit dextera tua in domino meo, mediatore filio hominis inter te unum et nos multos, in multis per multa, ut per eum adprehendam, in quo et adprehensus sum, et a ueteribus diebus colligar sequens unum, praeterita oblitus, non in ea, quae futura et transitura sunt, sed in ea quae ante sunt non distentus, sed extentus, non secundum distentionem, sed secundum intentionem sequor ad palmam supernae uocationis, ubi audiam uocem laudis et contempler delectationem tuam nec uenientem nec praetereuntem. nunc uero anni mei in gemitibus, et tu solacium meum, domine, pater meus aeternus es; at ego in tempora dissilui, quorum ordinem nescio, et tumultuosis uarietatibus dilaniantur cogitationes meae, intima uiscera animae meae, donec in te confluam purgatus et liquidus igne amoris tui.
Pero, puesto que tu misericordia es mejor que las vidas, he aquí que mi vida es distensión, y me acogió tu diestra en mi Señor, el Hijo del hombre, mediador entre ti, que eres uno, y nosotros, que somos muchos, en muchas cosas y por muchos medios; para que por él alcance a aquel en quien también he sido alcanzado, y me recoja de mis días viejos siguiendo al Uno, olvidando lo que queda atrás; no distendido hacia las cosas que han de venir y pasar, sino extendido hacia las que están delante; no según la distensión, sino según la intención, prosigo hacia la palma de la vocación de lo alto, donde oiga la voz de la alabanza y contemple tu delicia, que ni viene ni pasa. Pero ahora mis años [transcurren] entre gemidos, y tú, mi consuelo, Señor, Padre mío, eres eterno; y yo me he desperdigado en los tiempos, cuyo orden ignoro, y mis pensamientos, las entrañas íntimas de mi alma, son desgarrados por tumultuosas variedades, hasta que confluya en ti, purificado y derretido en el fuego de tu amor.✦
Sal 62,4; Sal 17,36; cf. 1 Tim 2,5; Flp 3,12-14; Sal 25,7; Sal 26,4; Sal 30,11.
Juego de términos: distentio (dispersión del alma en los tiempos), extentio (tensión hacia lo que está delante) e intentio (concentración del alma en el Uno).
Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, ueritate tua, nec patiar quaestiones hominum, qui poenali morbo plus sitiunt, quam capiunt, et dicunt: "quid faciebat deus, antequam faceret caelum et terram?" aut "quid ei uenit in mentem, ut aliquid faceret, cum antea numquam aliquid fecerit?" da illis, domine, bene cogitare, quid dicant, et inuenire, quia non dicitur numquam, ubi non est tempus. qui ergo dicitur numquam fecisse, quid aliud dicitur nisi nullo tempore fecisse? uideant itaque nullum tempus esse posse sine creatura et desinant istam uanitatem loqui. extendantur etiam in ea, quae ante sunt, et intellegant te ante omnia tempora aeternum creatorem omnium temporum neque ulla tempora tibi esse coaeterna nec ullam creaturam, etiamsi est aliqua supra tempora.
Y me mantendré firme y me consolidaré en ti, en mi forma, en tu verdad; y no soportaré las preguntas de los hombres que, por una enfermedad que es castigo, tienen más sed de la que pueden contener, y dicen: «¿Qué hacía Dios antes de hacer el cielo y la tierra?», o: «¿Cómo se le ocurrió hacer algo, si antes nunca había hecho nada?». Concédeles, Señor, pensar bien lo que dicen y descubrir que no se dice «nunca» donde no hay tiempo. Así pues, cuando se dice que nunca hizo nada, ¿qué otra cosa se dice sino que no hizo nada en ningún tiempo? Vean, pues, que ningún tiempo puede existir sin la criatura, y dejen de decir esa vaciedad. Extiéndanse también hacia las cosas que están delante, y entiendan que tú, antes de todos los tiempos, eres el creador eterno de todos los tiempos, y que ningún tiempo te es coeterno, ni criatura alguna, aunque haya alguna por encima de los tiempos.✦
Flp 3,13. La criatura «por encima de los tiempos» es el «cielo del cielo», del que trata el libro XII.
Domine deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui et quam longe inde me proiecerunt consequentia delictorum meorum? sana oculos meos, et congaudeam luci tuae. certe si est tam grandi scientia et praescientia pollens animus, cui cuncta praeterita et futura ita nota sint, sicut mihi unum canticum notissimum, nimium mirabilis est animus iste atque ad horrorem stupendus, quippe quem ita non lateat quidquid peractum et quidquid relicum saeculorum est, quemadmodum me non latet cantantem illud canticum, quid et quantum eius abierit ab exordio, quid et quantum restet ad finem. sed absit, ut tu, conditor uniuersitatis, conditor animarum et corporum, absit, ut ita noueris omnia futura et praeterita. longe tu, longe mirabilius longeque secretius. neque enim sicut nota cantantis notumue canticum audientis expectatione uocum futurarum et memoria praeteritarum uariatur affectus sensusque distenditur, ita tibi aliquid accidit inconmutabiliter aeterno, hoc est uere aeterno creatori mentium. sicut ergo nosti in principio caelum et terram sine uarietate notitiae tuae, ita fecisti in principio caelum et terram sine distinctione actionis tuae. qui intellegit, confiteatur tibi, et qui non intellegit, confiteatur tibi. o quam excelsus es, et humiles corde sunt domus tua! tu enim erigis elisos, et non cadunt quorum celsitudo tu es.
Señor Dios mío, ¡qué seno es ese de tu profundo secreto, y cuán lejos de él me arrojaron las consecuencias de mis delitos! Sana mis ojos, y me alegraré con tu luz. Ciertamente, si existe un espíritu dotado de tan gran ciencia y presciencia que le sean conocidas todas las cosas pasadas y futuras como a mí un cántico muy conocido, admirable en extremo es ese espíritu, y asombroso hasta el estremecimiento, pues no se le oculta nada de cuanto ha transcurrido y de cuanto resta de los siglos, del mismo modo que a mí, cuando canto aquel cántico, no se me oculta qué y cuánto de él ha transcurrido desde el comienzo, qué y cuánto queda hasta el fin. Pero lejos de ti, creador del universo, creador de las almas y de los cuerpos, lejos de ti conocer así todas las cosas futuras y pasadas. Mucho más, mucho más admirable y mucho más secretamente las conoces tú. Pues no como al que canta cosas conocidas, o al que oye un cántico conocido, se le varía el afecto y se le distiende el sentido con la espera de las voces futuras y la memoria de las pasadas, así te sucede algo a ti, inmutablemente eterno, es decir, verdaderamente eterno creador de las mentes. Así pues, como conociste en el principio el cielo y la tierra sin variación de tu conocimiento, así hiciste en el principio el cielo y la tierra sin distinción en tu acción. Quien lo entienda, que te confiese; y quien no lo entienda, que te confiese. ¡Oh, cuán excelso eres, y los humildes de corazón son tu casa! Pues tú levantas a los caídos, y no caen aquellos cuya altura eres tú.✦
Cf. Sal 145,8; Sal 137,6.
Fuente del texto original: Texto latino: edición de Pius Knöll, CSEL 33 (Viena, 1896; dominio público), transcripción digital de Open Greek and Latin (csel-dev), CC BY-SA 4.0. La columna latina se distribuye con esa misma licencia.